Fjöldi þeirra sem eru skráðir með lögheimili í tilteknu sveitarfélagi hér á landi en með ótilgreint heimilisfang hefur tífaldast á síðustu tíu árum. Á síðasta ári átti þetta við um nærri 7.000 manns. Ýmsar skýringar eru á því hvers vegna fólk er ekki skráð með neitt ákveðið heimilisfang.
Þetta kemur fram í svari Þorbjargar Sigríðar Gunnlaugsdóttur dómsmálaráðherra við fyrirspurn Vilhjálms Árnasonar þingmanns Sjálfstæðisflokksins. Vilhjálmur óskaði eftir upplýsingum um þennan fjölda eftir hverju og einu sveitarfélagi og fyrir hvert ár á árabilinu 2015-2025.
Upplýsingarnar voru teknar saman með vélrænni talningu sem Þjóðskrá Íslands vann upp úr þjóðskrá.
Fram kemur í svarinu að á þessum 10 árum hafi heildarfjöldi þeirra sem skráðir eru með lögheimili í sveitarfélagi en með ótilgreint heimilisfang aukist úr 693 árið 2015 í 6.703 árið 2025 sem er ekki langt frá því að vera tíföldun.
Af þessum 6.703 voru langflestir á höfuðborgarsvæðinu 4.599 og þar af 2.923 í Reykjavík. Athygli vekur að um þrefalt fleiri eru skráðir með ótilgreint heimilisfang í Kjósarhreppi en á Seltjarnarnesi en heildaríbúafjöldi í síðarnefnda sveitarfélaginu var meira en tífalt hærri í upphafi árs 2025. Líkleg skýring á þessu er að umræddir íbúar án lögheimilis í Kjósarhreppi hafi búsetu í frístundabyggð.
Næstflestir án tilgreinds heimilisfangs, á nýliðnu ári, eru skráðir með lögheimili á Suðurnesjum, 679. Suðurland kemur þar næst á eftir með 659.
Fólki án tilgreinds heimilsfangs hefur fjölgað í flestum sveitarfélögum landsins á þessum 10 árum en sameiningar sveitarfélaga gera það eilítið erfiðara að átta sig á breytingunum í þessum tilteknu sveitarfélögum. Í mörgum þeirra er fjölgunin hlutfallslega á svipuðu róli og á landsvísu, um tíföldun, en í einstaka sveitarfélögum er hún enn meiri. Til dæmis var einn íbúi í Hvalfjarðarsveit með ótilgreint heimilisfang árið 2015 en á síðasta ári voru þeir 42 en þeim hefur þó fækkað síðan 2022 þegar þeir voru 56.
Flest sveitarfélög landsins eru með íbúa sem skráðir voru á síðasta ári þar með lögheimili en án tilgreinds heimilfangs. Þau einu sem eru með engan slíkan eru Eyja- og Miklaholtshreppur, Súðavíkurhreppur, Kaldrananeshreppur, Strandabyggð, Skagaströnd, Hörgárhreppur og Vopnafjarðarhreppur.
Af þessum sjö sveitarfélögum eru Súðavíkurhreppur og Kaldrananeshreppur þau einu sem hafa aldrei á þessu 10 ára tímabili haft íbúa sem eru ekki með tilgreint heimilisfang.
Þegar kemur að skýringum á því af hverju fólk geti verið skráð með lögheimili í tilteknu sveitarfélagi án tilgreinds heimilisfangs þá segir í svari ráðherrans að í fyrsta lagi sé það tilkynning þriðja aðila um ranga skráningu lögheimilis. Slíkar tilkynningar komi yfirleitt frá þinglýstum eiganda fasteignar sem upplýsi Þjóðskrá Íslands um einstaklinga sem hafi ekki fasta búsetu í húsnæði í þeirra eigu, en séu engu að síður með skráð lögheimili þar. Einstaklingar sem þetta eigi við um séu þá skráðir með ótilgreint lögheimili, bregðist þeir ekki við erindum um málið frá Þjóðskrá Íslands. Fram kemur jafnframt í svarinu að á árinu 2025 hafi 8.253 slík mál komið upp, að beiðni þinglýstra eigenda eða annarra, en 608 að frumkvæði Þjóðskrár. Það er töluverð fjölgun síðan 2019, þegar ný lög um lögheimili og aðsetur tóku gildi, en þá voru málin 2.198 að frumkvæði eigenda en 165 að frumkvæði Þjóðskrár.
Önnur helsta skýringin á ótilgreindu heimilisfangi er ósk einstaklinga, sem eru búsettir í húsnæði sem ekki er heimilt að skrá lögheimili í, um að þeir verði skráðir með ótilgreint lögheimili í sveitarfélagi þar sem búsetan er. Þeir þurfa að leggja fram staðfestingu á búsetunni. Þessi tilvik eiga við um búsetu í atvinnuhúsnæði eða frístundabyggð en einstaklingar án húsnæðis falla einnig undir þennan flokk.
Þriðja skýringin er nýskráningar erlendra ríkisborgara í þjóðskrá. Þjóðskrá Íslands er ekki heimilt að fresta afgreiðslu umsóknar um skráningu lögheimilis á Íslandi og úthlutun kennitölu ef öll skilyrði hafa verið uppfyllt. Umsækjendur í þessum hópi eru þá skráðir með ótilgreint lögheimili ef búseta er ekki í íbúðarhúsnæði eða þeir hafa ekki fundið varanlegt íbúðarhúsnæði þegar umsókn er afgreidd. Þetta getur líka átt við um íslenska ríkisborgara sem flytja aftur til landsins en eru ekki komnir með húsnæði til að skrá fasta búsetu í.
Fjórða skýringin er einstaklingar sem eru án fastrar búsetu, þ.e. eru heimilislausir tímabundið eða ótímabundið og hafa af þeirri ástæðu ótilgreinda skráningu lögheimilis í sveitarfélagi.
Síðasta skýringin sem gefin er upp er einstaklingar sem dvelja á áfangaheimilum og í meðferðarúrræðum, þ.e. ef þeir þurfa að vera skráðir í sveitarfélagið til þess að geta nýtt þessi úrræði en hafa enga aðra fasta búsetu þar.
Vilhjálmur spurði Þorbjörgu Sigríði einnig hvort hún hygðist beita sér fyrir breytingum á gildandi lagaheimildum til að skrá lögheimili án tilgreindrar staðsetningar. Ef svo væri, hvort slíkar breytingar yrðu þá til að þrengja núverandi heimildir eða til að festa slíkar heimildir enn frekar í sessi.
Í svari Þorbjargar Sigríðar segir að frá því Þjóðskrá Íslands og lög um lögheimili og aðsetur fluttust frá innviðaráðuneytinu til dómsmálaráðuneytisins í mars 2025, hafi ráðuneytið verið að kynna sér starfsemi og framkvæmd stofnunarinnar, þar á meðal á grundvelli umræddra laga. Fyrir liggi að ýmis álitamál tengist skráningu á ótilgreindu lögheimili einstaklinga. Hluti þeirra varði málefni annarra ráðuneyta en auk þess hafi ýmis stjórnvöld, sveitarfélög og aðrir aðilar hagsmuna að gæta af framkvæmdinni. Dómsmálaráðuneytið sé með málefni laga um lögheimili og aðsetur til skoðunar og hafi við þá vinnu samráð við þá aðila sem málið varði.
