Peningastefnunefnd Seðlabankans ákvað í gær að hækka stýrivexti bankans um 0,25%, í 7,5%. Fyrir fram töldu greinendur ýmist að vöxtum yrði haldið óbreyttum eða hækkaðir um 0,25% eins og raunin varð. Það kom því flestum í opna skjöldu þegar upplýst var að tveir af fimm nefndarmönnum hefði vilja 0,5% hækkun.
Orðið á götunni er að peningastefnunefndin sé á villibraut. Augljós kólnun er í hagkerfinu, atvinnuleysi eykst og framkvæmdir hafa dregist mjög saman. Hækkun verðbólgunnar í janúar stafaði einkum af eins skiptis þáttum á borð við hækkun vörugjalda. Fráleitt er að bregðast við slíku með vaxtahækkun, auk þess sem hækkun vörugjalda og annarra skatta hamlar þenslu í hagkerfinu og vinnur þannig með peningastefnunefndinni.
Verðbólgan hélst óbreytt í febrúar og hægt orðið á götunni er að fyrir því megi nefna nokkrar ástæður. Ein er sú að olíufélögin hafi nýtt sér tækifærið þegar eldsneytisgjöld voru aflögð fyrir kílómetragjaldið um ára mót og hækkað álagningu sína bæði í janúar og febrúar. Þá hafi styrking krónunnar frá áramótum ekki náð til neytenda á dælunum. Íslenskar landbúnaðarafurðir hafa líka hækkað mjög í verði frá áramótum og merki eru um að áhrif sterkari krónu hafi ekki verið látin ganga áfram til neytanda á dagvörumarkaði.
Orðið á götunni er að það sé ekki tilviljun að þau fyrirtæki, sem hafa nýtt sér tækifærið að undanförnu og hækkað verð séu flest varin samkeppni. Fákeppni er á eldsneytismarkaði og innlendir matvælaframleiðendur hafa vörn í verndartollum.
Eftir að árásir Ísraels og Bandaríkjanna á Íran hófust um mánaðamótin hefur heimsmarkaðsverð á olíu og jarðefnaeldsneyti hækkað mjög og þess sjást skýr merki við dæluna hér heima. Merkilegt hvað olíufélögin eru alltaf snögg til að láta hækkanir ganga beint áfram til neytenda á meðan lækkanir virðast ansi lengi að síast í gegn.
Orðið á götunni er að drjúgur hluti þeirrar undirliggjandi þenslu sem Seðlabankinn segist vera að berjast við sé eins konar sjálfskaparvíti sprottið af vaxtastefnu bankans. Hér er um það að ræða að í landinu eru í raun þrjár myntir. Ein þeirra er evran sem um 40% af útflutningsfyrirtækjum landsins nota. Önnur er óverðtryggða íslenska krónan. Sú þriðja er verðtryggða íslenska krónan. Vaxtaákvarðanir Seðlabankans virka bara beint á óverðtryggðu íslensku krónuna. Seint og um síðir verður áhrifa vaxtaákvarðana vart með óbeinum hætti í verðtryggðu íslensku krónunni. Þær hafa vitaskuld engin áhrif á evruna.
Þegar Seðlabankinn hækkar mikið vexti óverðtryggðu krónunnar hættir fólk almennt að geta staðið undir afborgunum á óverðtryggðum lánum. Árið 2023 voru næstum 60% íbúðalána óverðtryggð en ríflega 40% verðtryggð. Skarpar vaxtahækkanir hafa snúið þessu hlutfalli við og gott betur því nú eru nær 2/3 hlutar íbúðalána verðtryggð en einungis 1/3 hluti óverðtryggð.
Orðið á götunni er að harkaleg vaxtastefna Seðlabankans sé hreint sjálfsmark vegna þess að þegar fólk færir sig úr óverðtryggðu láni í verðtryggt í svona vaxtaumhverfi lækkar greiðslubyrði þess umtalsvert. Þannig virka of miklar vaxtahækkanir sem bjúgverpill og hitta fyrir Seðlabankann sjálfan. Vaxtahækkanir sem ætlaðar eru til að draga úr ráðstöfunarfé almennings leiða þess í stað til skuldbreytinga sem eykur ráðstöfunarfé. Í stað þess að einkaneysla dragist saman eykst hún.
Á sama tíma er stór hluti af veltufé íslenskra fyrirtækja (sem ekki eru þegar komin í evru eða dollar) fjármagnaður með skammtímalánum sem öll eru óverðtryggð. Kostnaðurinn af þeim rýkur upp úr öllu valdi.
Til að bæta gráu ofan á svart hafa ofurvextir Seðlabankans og sú afleiðing þeirra að mikill flótti er úr óverðtryggðum íbúðalánum yfir í verðtryggð haft þau áhrif að sá hluti peningakerfisins sem vaxtatæki Seðlabankans virkar á hefur skroppið gríðarlega saman. Miðað við reynsluna má ætla að peningastefnunefndin leggi það mat á að fyrir vikið þurfi hún að beita vaxtavopninu af enn meiri hörku en fyrr. Afleiðingarnar eru fyrirsjáanlegar.
Orðið á götunni er að Bjarni Benediktsson, nýráðinn framkvæmdastjóri Samtaka atvinnulífsins, hafi lög að mæla þegar hann bendir á að rétt eins og miklar launahækkanir hljóti ávallt á endanum að koma fram í hækkandi verðlagi þá hljóti miklar vaxtahækkanir og háir vextir að birtast í hækkandi verðlagi. Í upphafi skyldi endinn skoða.
Orðið á götunni er að ofan á þetta bætist að íslenskir bankar séu varðir utanaðkomandi samkeppni vegna krónunnar og þeir hafa hag af háum vöxtum Seðlabankans sem þeir undantekningalítið velta beint yfir á neytendur. Methagnaður bankana undanfarin misseri sýnir þetta svart á hvítu.
Orðið á götunni er að trúverðugleiki Seðlabankans við stjórn peningamála sé alvarlega laskaður og það ekki að ástæðulausu. Lofta þyrfti ærlega út á þeim bæ.
