Seðlabanki Íslands getur beitt peningastefnunni til að draga úr eða jafnvel afnema verðtryggingu á íslenskum húsnæðislánamarkaði. Hann missti af tækifærinu til að gera það eftir Covid en ekki er öll von úti. Það er alltaf hægt að snúa við blaðinu.
Það voru vonbrigði að verðbólgan skyldi vera óbreytt frá janúar til febrúar þegar eins skiptis liðir vógu þungt. Að þessu sinni er það undirliggjandi þrýstingur sem er sökudólgurinn en þrýstingurinn er af ýmsum toga. Innflytjendur og innlendir framleiðendur hafa verið duglegir að hækka verð á sínum vörum. Mjólkurvörur voru hækkaðar í mánuðinum og í raun er eftirtektarvert hve mjög íslenskar landbúnaðarafurðir hækkað á örfáum árum.
Ýmsar ástæður eru fyrir þessum hækkunum. Verð á aðföngum hefur hækkað, flutningskostnaður. Covid breytti miklu, þegar aðfangakeðjur brustu og verð rauk upp. Víðast hvar hefur það gengið til baka að fullu, en ekki hér. Sætir það nokkurri furðu, ekki síst í ljósi þess að krónan hefur verið mjög sterk og hefur styrkst frá áramótum um hartnær 3%. Sú styrking hefur ekki verið látin ganga áfram til neytenda.
Hverjar eru meginástæður þess að verðstöðugleiki er miklum mun minni hér á landi en í nánast öllum þeim löndum sem við berum okkur saman við?
Undirritaður er þeirrar skoðunar að peningastefnunefnd Seðlabanka Íslands hafi gert mistök í kjölfar Covid sem nú reynast okkur dýrkeypt. Vitaskuld fer því fjarri að hægt sé að benda á einn aðila og kenna um ástandið, en þáttur peningastefnunefndar vegur þungt.
Peningastefnunefnd gerði hárrétt í því að lækka vexti myndarlega í Covid. Mögulega má færa rök fyrir því að vextirnir hafi verið keyrðir of langt niður en undirritaður tekur ekki undir það. Vöxtunum var hins vegar haldið of lágum of lengi og þegar farið var í hækkunarferli voru vextirnir hækkaðir allt of mikið og haldið allt of háum of lengi.
Þegar stýrivextirnir voru lágir í nokkuð langan tíma fór ekki hjá því að þensla skapaðist á húsnæðismarkaði. Það sem líka gerðist var að fólk færði sig úr verðtryggðum lánum í verðtryggð í miklum mæli.
Það er eins og Seðlabankinn hafi ekki áttað sig fyllilega á því að lánasamsetning á húsnæðismarkaði breyttist mikið og hratt á skömmum tíma. Óverðtryggð lán voru miklu stærri hluti markaðarins en verið hafði frá því að verðtrygging var tekin upp 1979. Við þær aðstæður hefði peningastefnunefndin þurft að taka ákveðnari en minni skref .þegar vaxtahækkunarferlið hófst til að slá á þensluna sem óhjákvæmilega var afleiðing mjög lágra vaxta og þó ekki síður mikillar innspýtingar ríkisins í hagkerfið á tímum Covid.
Seðlabankinn fór hins vegar of geyst. Hann hækkaði vextina svo mikið að stór hluti þeirra sem voru með óverðtryggð húsnæðislán átti engan annan kost en að skuldbreyta og færa sig yfir í verðtryggð lán. Afleiðing þessa varð sú að í stað þess að ráðstöfunartekjur fólks minnkuðu vegna hærri greiðslubyrði af húsnæðislánum þá lækkaði greiðslubyrðin vegna þess að greiðslubyrði verðtryggðra lána framan af lánstíma er mun lægri en af sambærilegum óverðtryggðum lánum. Vaxtahækkanirnar sem áttu að draga úr einkaneyslu leiddu þannig til þess að einkaneysla jókst.
En vaxtahækkanirnar hafa líka áhrif á fyrirtækin í landinu. Stór hluti fyrirtækja í landinu er að verulegu leyti fjármagnaður með skammtímalánum, sem ávallt eru óverðtryggð. Vaxtahækkanirnar og háir vextir skella því af fullum þunga á atvinnulífinu. Vaxtakostnaður er stór hluti af rekstrarkostnaði flestra fyrirtækja og með aukinni tæknivæðingu vegur hann oft þyngra en launakostnaður.
Þegar vextir af skammtímalánum, sem t.d. eru notuð til að fjármagna birgðahald og fleira, eru mjög háir hlýtur þeim kostnaði að vera velt út í verðlag að einhverju leyti, rétt eins og Seðlabankinn hefur áhyggjur af því að of miklum launahækkunum sé velt út í verðlag.
Rangt mat peningastefnunefndarinnar á lánamarkaðnum og áhrifum vaxtahækkunarferlisins hefur því leitt til þess að lánamarkaður sem hafði þróast hratt frá því að vera algerlega verðtryggður yfir í að vera að verulegu leyti óverðtryggður hrökk til baka, auk þess sem háir vextir eru sjálfstæður þáttur sem eykur verðbólguþrýsting.
Peningastefnunefnd Seðlabankans glataði tækifærinu sem hún fékk eftir Covid til að beita vaxtatækinu áfram til að afnema verðtryggingu á húsnæðislánamarkaði og búa hér til heilbrigðari fjármálamarkað. Þess í stað beitti nefndin vaxtatækinu af þeirri hörku að verðtrygging festist enn frekar í sessi.
Tækifærið er hins vegar ekki glatað að eilífu. Peningastefnunefnd getur hæglega skipt um kúrs. Það ætti hún að gera því öllum er ljóst að verðtryggt lánakerfi dregur mjög úr virkni peningastefnunnar og stuðlar að gríðarlegum sveiflum í hagkerfinu og dregur þannig úr samkeppnishæfni Íslands og íslenskra fyrirtækja, sem aftur skaðar lífskjör þeirra sem hér á landi búa.
