Mig langar að skrifa um nokkuð sem ég hefur hvílt þungt á mér undanfarnar vikur. Við þekkjum flest sögur um útlaga, menn sem hlutu dóm fyrir einhvern glæp eða féllu í ónáð einhvers valdamanns. Þetta hefur verið algeng refsing um allan heim í gegnum aldirnar. Þekktasti útlagi allra tíma er líklega Hrói höttur. Íslenskir útlagar eru t.d.. Eiríkur rauði, Grettir Ásmundarson, Fjalla Eyvindur og Skugga Sveinn.
Þótt við leggjum þann skilning í hugtakið þá hefur útlegð upprunalega ekki verið bein útskúfun úr samfélaginu heldur frekar fébætur þar sem hinum seka var gert að leggja út skaðabætur og jafna þannig út þann skaða sem hann hafði valdið. Tvær tegundir útlegðar viðgengust hér á landi til forna. Fjórbaugsmenn þurftu að fara af landinu í þrjú ár en máttu þá snúa til baka og mál þeirra fyrnd. Skóggangur var heldur harðari dómur en þá voru menn algjörlega útskúfaðir úr samfélagi manna og réttdræpir hvar sem til þeirra náðist. Orðið skógarmaður kemur úr norsku en vegna skorts á skógum hér kölluðust slíkir menn hér útilegumenn.
Með kristni bætist svo ný tegund af svipaðri refsingu við, svokölluð bannfæring. Það var nokkurs konar siðferðileg áminning, vanþóknun andlegra yfirvalda, vegna villutrúar, hórdóms eða viðlíka. Þeir sem voru bannfærðir höfðu takmarkaða möguleika á að taka þátt í mannamótum, áttu að horfa niður fyrir sig og sína í verka skömm sína og iðrun á meðan allir aðrir áttu að látast ekki sjá þá. Hvað þetta stóð lengi yfir var misjafnt en þótt bannfæring væri tímabundin þá hefur þetta líklega verið leiðinleg og niðurlægjandi staða að vera í. Marteinn Lúther var útskúfaður.
Yfirleitt höfðu menn líklega gert eitthvað af sér til að verðskulda þessa dóma en oftar en ekki var þó kaldhæðni örlaganna um að kenna; fátækt eða áföll eða menn sem urðu hreinlega leiksoppar örlaganna, höfðu ekkert gert af sér nema tilheyra einhverjum hópi manna, þjóðerni eða fjölskyldu. Margir frægir sjóræningjar til dæmis voru oftar en ekki sjómenn sem höfðu tekið þátt í uppreisn gegn grimmum yfirmönnum sem beittu þá miskunnarlausu harðræði og grimmd, limlestingum og dauða. En eftir það varð ekki aftur snúið. Jafnvel þótt þú hafir verið sofandi áfengisdauða í koju þinni á meðan ósköpin dundu yfir þá varstu orðinn eftirlýstur og réttdræpur sjóræningi þegar þú rankaðir við þér. Þú varst einfaldlega rangur maður á röngum stað og áttir þér enga afsökun. Þegar ég var unglingur þá tíðkaðist enn sú samfélagslega útskúfun að fordæma samkynhneigð. Sérstaklega urðu samkynhneigðir karlmenn fyrir aðkasti, mismunun og jafnvel ofbeldi og neyddust til að flytja til útlanda, Danmerkur, Bandaríkjanna og Hollands. Þeir voru hraktir úr landi.
Stigmatísering eða brennimerking, eins og það hefur verið kallað á íslensku er svo enn ein tegundin af útskúfun. Til forna var fólk brennimerkt eða flúrað á áberandi stað eins og andliti til að allir gætu séð og varað sig á viðkomandi. Fórnarlömbin voru glæpamenn, vændiskonur, þrælar eða fólk sem talið var bera smitsjúkdóma. Þroskaskert fólk og fólk með geðsjúkdóma gat líka hlotið þennan dóm. Í dag er stigmatísering yfirleitt félagsleg. Ég hef lýst því svo, t.d. í bókum mínum, upplifun barns af því að vaxa úr grasi með „greiningu“ eftir dvöl á Barna og unglingageðdeild frá 3-6 ára aldurs. Það hefur fylgt mér, eins og skuggi, gegnum allt lífið.
Opinber niðurlæging er líka refsing sem vert er að minnast á og þekkt frá öllum heimshornum. Hún var mikið notuð til forna og á miðöldum og gat verið allt frá opinberri niðurlægingu frammi fyrir hlægjandi múg til dæmis í gapastokk til opinberrar aftöku, stjaksetningar og krossfestingar. Algeng tegund af svona niðurlægingu var tjöru og fiður meðferðin þar sem fórnarlambið var baðað í tjöru, velt upp úr hænsnafjöðrum og svo borið um til sýnis og háðungar. Í lok seinna stríðs voru evrópskar konur, sem taldar voru hafa unnið með nasistum gjarnan opinberlega niðurlægðar, rakað af þeim hárið og jafnvel skvett á þær málningu. Af því sem ég hef séð af gögnum um þetta þá sýnist mér nú flestar þessar konur lítið hafa unnið sér til saka, ýmist bara verið að reyna að bjarga lífi sínu og barna sinna, við hræðilegar aðstæður, eða beinlínis þvingaðar til samlags. Meira bara skríll í stemningu.
Ég er frjálslyndur maður í hjarta mínu. Alla tíð hef ég pendlað á milli þess að vera anarkisti eða frjálshyggjumaður. Ég er bara svona gerður. Mér finnst það réttur hverrar fullorðinnar manneskju að fara sína leið í lífinu til að finna sína lífsfyllingu, sinn sannleika og hamingju. Þetta kunna oft, með augum annarra, að virka sem skringilegar krókaleiðir en hvernig fólk fer með sitt líf er ekki mitt að dæma um og kemur mér ekki við svo framarlega sem viðkomandi er ekki að fara sér að voða og mér eða öðrum stendur ekki ógn af. Einstaklingsfrelsið er eitt af grundvallaratriðum heilbrigðs lýðræðis og andstæðan við alræði og einræði þar sem stjórnvöld hafa afskipti af opinberu lífi og einkalífi fólks. Valdið er andhverfa frelsisins. Mér finnst eðlilegt að véfengja allt vald hvort sem það er frá yfirvöldum komið eða þrýstihópum meðal almennings. Ég leyfi mér jafnvel að efast um sjálft almenningsálitið og ögra því. Þótt ég hafi leikið Georg Bjarnfreðarson þá er ég sjálfur Ólafur Ragnar.
Fyrir nokkrum vikum var ég, ásamt öðrum þingmönnum og ráðherrum Viðreisnar, boðaður á óvæntan þingflokksfund. Ég vissi að eitthvað var ekki með felldu en hvað það var nákvæmlega vissi ég ekki. Ég hef einu sinni áður setið svona neyðarfund og þá var það til að upplýsa okkur um fyrirhugaða afsögn ráðherra í ríkisstjórninni. Ég velti því auðvitað fyrir mér hvort hugsanlega væru einhverjir erfiðleikar í ríkisstjórnarsamstarfinu, ágreiningur eða missætti, jafnvel einhverjar mannabreytingar í brúnni. Mér brá því óneitanlega þegar okkur var tilkynnt hver væri raunveruleg ástæða þessa fundar. Einn af þingmönnum Viðreisnar, maður sem ég hafði unnið náið með og líkaði einstaklega vel við, hafði orðið uppvís að því að hafa ætlað að eiga viðskipti við vændiskonu. Þetta var ekki nýskeð heldur voru 12 ár liðin frá því að þetta átti að hafa gerst, eða ekki gerst. Ég hafði ekkert heyrt um þetta og þetta kom mér reglulega á óvart. Ég kynntist þessum þingmanni í kosningabaráttunni, kunni strax vel við hann og við urðum ágætir félagar. Hann er líka alveg einstaklega viðkunnanlegur maður, réttsýnn, hjálpsamur og traustur með góðan vilja. Góður kall, eins og margir hafa gjarnan sagt um hann.
Okkur var tjáð að fjölmiðlar væru að grafa þetta mál upp og þetta tengdist óbeint öðru máli. Ég hafði séð það í miðlum vikurnar áður, frétt um leigubílstjóra á áttræðisaldri sem ekki fékk framlengingu á leigubílaréttindum sínum en Samgöngustofa synjaði manninum, sem hafði starfað sem leigubílstjóri í tæp fjörutíu ár, um endurnýjun rekstrarleyfis í janúar árið 2024 vegna vændiskaupa sem áttu sér stað árið 2014.
Forsenda synjunarinnar var ákvæði í lögum um leigubifreiðaakstur frá árinu 2022 sem kveður á um að þeir sem hafi gerst sekir um kynferðisbrot skuli ekki fá rekstrarleyfi. Leigubílstjórinn greiddi 100.000 króna sekt þegar hann var dæmdur fyrir vændiskaup árið 2014.
Ég hjó alveg sérstaklega eftir þessari frétt þegar ég las hana. Ég skildi ekki alveg samhengið. Mér fannst svolítið langt um liðið og heldur harkalegt að hafa af honum lífsviðurværið. Þetta var sama ár og ég kláraði kjörtímabil mitt sem borgarstjóri Reykjavíkur. Þegar ég spurðist fyrir um þetta þá komst ég að því að vændiskaup eru, hér á landi, skilgreind sem kynferðisafbrot í lögum. Lögin um vændi eru reyndar nokkuð sérkennileg því þar er bæði leyft og bannað. Manneskja má löglega bjóða og stunda vændi en það er algjörlega ólöglegt að kaupa vændið. Ég hef ekki mikla þekkingu á þessu en þetta ku vera fyrirkomulag sem tíðkast í nokkrum löndum. Ég vil taka það fram að ég er alls enginn stuðningsmaður vændis og veit að á því eru margar sorglegar og ömurlegar hliðar. Mér hefur aldrei dottið í hug að eiga slík viðskipti og einu kynni mín af vændiskonum er þegar ég starfaði við áfengis- og fíkniefnameðferðir í Svíþjóð en þangað komu stundum vændiskonur frá Stokkhólmi, konur sem höfðu leiðst út í vændi til að fjármagna fíkniefnaneyslu. Þegar ég var sjálfur leigubílstjóri í Reykjavík 1990 og eitthvað þá man ég eftir ákveðnum stöðum þar sem átti að fara fram vændi. Stundum var ég með farþega í bílnum sem áttu stefnumót við vændiskonu. Sjálfur fékk ég tvisvar sinnum raunveruleg tilboð um að stunda vændi. Í annað skiptið var það kona ein sem bauð mér að koma inn með sér og stunda kynlíf með sér og ég mætti láta mælinn ganga á meðan. Hitt skiptið var samkynhneigður maður með svipaðar óskir. Ég hafnaði báðum þessum tilboðum. Mér finnst einhver hræðileg örvænting og einmanaleiki tengjast vændi og það er fyrir mér ávísun á andlegan dauða.
En það er bara mín skoðun. Það geta svo vel verið til allskonar fjölbreyttar hliðar á þessari iðju sem ég veit ekkert um. En það er auðvelt að dæma um eitthvað sem maður hefur lítið vit eða áhuga á. Ég hef lesið um kynlífsmeðferð sem kallast á ensku surrogate partner therapy. Þar eru viðurkenndir og menntaðir meðferðaraðilar sem meðhöndla kynferðislegan vanda skjólstæðinga með líkamlegri snertingu, nekt og kynlífi. Staðgöngu makameðferð. Væri svona bannað hér ? Er til fólk sem stundar vændi, ekki af neyð heldur í gróðaskyni? Eru jafnvel til dæmi um fólk sem byggir ástarsambönd og jafnvel hjónabönd á vændi ? Ég hef alveg heyrt um svoleiðis en ég sel það samt ekki dýrara en ég keypti það. En mér finnst svolítið skrítið að ég búi í samfélagi þar sem lögreglan og ríkisvaldið séu að njósna um og skipta sér af einkalífi og kynlífi fullorðins fólks.
En nóg um það. Það kom fram á þessum fundi að búið væri að vera að vinna í þessu máli og aðeins sá afarkostur í stöðunni að þingmaðurinn segði af sér þingmennsku. Ef hann gerði það ekki þá myndi þetta mál líklega halda áfram út í hið óendanlega, fjölmiðlar myndu halda áfram að garfa í þessu og jafnvel grafa eitthvað nýtt upp og svo yrði honum og þá auðvitað okkur hinum líka, nuddað upp úr þessu í umræðunni, bæði á þingi og á samfélagsmiðlum. Fjölmörg og löng samtöl höfðu átt sér stað um daginn og þingmaðurinn sagður kominn á þessa skoðun sjálfur, hann væri búinn að vega og meta stöðuna og sæi að þetta væri eina útleiðin. Ég spurði hvort við værum með einhver haldbær gögn um þetta eða einhverja hugmynd um það hvað fjölmiðlar nákvæmlega væru með í höndunum. Þær upplýsingar lágu ekki fyrir. Ég vissi sem var að téður þingmaður hafði verið frá vegna veikinda en hann hafði verið inniliggjandi á spítala vegna lungnabólgu. Ég velti upp þeim kosti hvort hann gæti hugsanlega farið í tímabundið leyfi, náð heilsu og svo myndum við sjá til í framhaldinu. Það var ekki hægt. Ákvörðunin hafði verið tekin og hann hafði þegar ritað niður afsagnarbréf. En þetta var hvorki léttbært né einfalt fyrir neinn.
Mér brá auðvitað að heyra þetta og allt hringsnerist í höfðinu á mér. Ég komst í tilfinningalegt uppnám, var sorgmæddur en líka reiður og ringlaður. En fyrst og fremst fannst mér þetta ósanngjarnt. Hvað kemur það einhverjum við hvað hann og einhver kona eru að ræða saman ? Það var enginn glæpur framinn. Samkvæmt upplýsingunum þá var hann með einhverskonar óskýra áætlun um að eiga viðskipti við vændiskonu en snerist hugur áður en til kastanna kom. Það var því enginn gjörningur, ekkert fórnarlamb eða nokkur manneskja sem varð fyrir neinum skaða. Að því best ég veit. Samkvæmt því sem ég kemst næst þá hefur lögreglan líklega verið að hlera samskipti þessarar konu við einhverja menn og í framhaldi af því boðað hann til yfirheyrslu. En hann var ekki handtekinn eða ákærður fyrir neitt enda heldur ekki brotið neitt af sér. Nú þekki ég ekki málavöxtu, rannsóknaraðferðir eða löggjöfina nægilega vel en mér sýnist á öllu, eða hef að minnsta kosti ekki enn þá séð neitt sem bendir til þess að hann hafi framið afbrot. Ég er nú búinn að velta þessu fyrir mér fram og aftur og ræða við ýmsa. Það er mér ofviða að leggja dóm á þetta. En þetta hvílir ekki vel í mér. Mér finnst þetta ósanngjarnt. Eiginlega bara mannvonska. Þessi ákvörðun var ekki forystumönnum og starfsfólki að kenna. Við vorum bara sett í þessa stöðu. Góður maður, sem hefur lifað nokkuð flekklausu lífi og hefur haft góðan vilja til að láta gott af sér leiða í lífinu neyðist til að enda sinn pólitíska feril með þessum niðurlægjandi hætti. Mér finnst ég stundum búa í mannfjandsamlegu landi þar sem hinn siðprúði meirihluti, í krafti fjöldans og með óttann að vopni, getur fellt huglæga dóma þar sem menn eru niðurlægðir, sviptir æru sinni, atvinnu og lifibrauði og jafnvel útskúfaðir. Hvað dómarnir eru harðir eða langir virðist fara eftir geðþótta og samfélagsstemningu. Svert mannorð. Þessi brot eru alltaf af kynferðislegum eða siðferðislegum toga, gjarnan eitthvað sem hefur sært okkar viðkvæmu blygðunarkennd þannig að okkur misbýður. Og þarna skiptir engu máli hvort menn eru heilir á geði, fíkniefnaneytendur, undir áhrifum hugbreytandi efna eða þroskaskertir eða hversu langt er liðið frá hinu meinta broti. Við stöndum með fórnarlömbum og trúum þolendum og erum dugleg að lýsa því yfir á samfélagsmiðlum. Afstaða okkar byggir yfirleitt ekki á gögnum máls, staðreyndum eða dómsmeðferð heldur trú. Þarna er líka á ferðinni félagslegur þrýstingur. Og ótti.
Sem opinber persóna þá hef ég oft verið á milli tannanna á fólki. Ég er umdeildur maður. Sumum líkar við mig en öðrum ekki. Margir hafa ákveðnar skoðanir á mér, jafnvel óbeit, en ég hef aldrei orðið fyrir því að vera slaufað. Ég hef líka verið nokkuð ófeiminn við að segja frá axarsköftum mínum og erfiðum uppvexti. Það hefur stundum verið reynt að klekkja á mér út af einhverju gríni sem ég hef einhvern tímann gert. Og vissulega getur margt af því orkað tvímælis. Ég þekki það á eigin skinni að „lenda í fjölmiðlum,“ eins og það er oft kallað. Þegar ég var borgarstjóri fann ég óneitanlega fyrir augljósri óvild frá ákveðnum fjölmiðli. Þegar bókin mín Útlaginn kom út árið 2015, þar sem ég sagði meðal annars frá dvöl minni tvo vetur á Núpi í Dýrafirði varð nokkuð fjölmiðlafár. Þar var annar fjölmiðill í fararbroddi en sá sem hataðist við mig áður. Þáverandi þingmaður á Alþingi steig fram við það tækifæri og fullyrti að ég færi með lygar og ætti að biðjast afsökunar. Fyrrverandi þingmaður tók í sama streng í aðsendri grein. Báðir þingmenn höfðu rangt fyrir sér. Svo lenti ég í nokkuð furðulegum fjölmiðladansi fyrir nokkrum árum. Þá var ég ranglega sakaður um að hafa haft á brott með mér dýrmætt listaverk úr Ráðhúsinu þegar ég hætti störfum sem borgarstjóri. Tekið var viðtal við virtan lögfræðing sem sagði að ég gæti hugsanlega fengið mjög þungan dóm fyrir. Hann hringdi reyndar í mig og bað mig afsökunar á ummælum sínum og sagði orð sín hafa verið tekin úr samhengi, hann hefði verið að gefa almennt lögfræðilegt álit en ekki álit á mér. Þetta mál byggði á engu eða í besta falli misskilningi. Ég er hvorki þjófur né lygari. En það var vissulega erfitt og leiðinlegt að sitja undir þessu, ekki bara fyrir mig heldur fjölskylduna alla. Þannig að sá möguleiki að einhver fjölmiðill byrji að smyrja þig skít er ekki eftirsóknarverð staða að lenda í og full vinna að standa í. Eitt er að vera kallaður lygari og þjófur. Það er leiðinlegt en siðprúða meirihlutanum er mest sama um það. Það er verra að vera kallaður dólgur, pervert, vændiskaupandi eða kynferðisglæpamaður. Þannig að ég virði það að fólk skuli frekar stíga til hliðar. En mér finnst það sorglegt.
Lög um Alþingi og þingmenn eru hluti af Stjórnarskrá Íslands. Í upphafi þings undirritar nýr þingmaður drengskaparheit og lofar að rækja starf sitt af trúmennsku og virða stjórnarskrána. Hann skal fylgja sannfæringu sinni, en ekki fyrirmælum annarra. Þingmaður ber fyrst og fremst ábyrgð gagnvart eigin samvisku. Í 48. grein stjórnarskrárinnar segir orðrétt: „Alþingismenn eru eingöngu bundnir að sannfæringu sinni og eigi við neinar reglur frá kjósendum sínum.“ Að segja af sér þingmennsku er því meiriháttar gjörningur og enda mjög sjaldgæft. Ráðherrann, sem ég minntist á hér að ofan, sagði af sér embætti ráðherra, en hélt þingsæti sínu. Afsögn hennar var líka út af einhverju svona gömlu siðferðislegu álitamáli þar sem hinum siðprúða meirihluta var verulega misboðið. Skiptir máli hér að ráðherrann er kona en þingmaðurinn karl?
Niðurstaða mín er sú að við séum á rangri leið, að við ættum að staldra við og endurskoða þessi mál. Við þurfum að tala saman og helst án upphrópanna og alhæfinga. Allar manneskjur hafa gert mistök. Sú manneskja sem aldrei hefur gert mistök hefur þá aldrei heldur gert mikið og alveg örugglega ekkert sem neinu máli skiptir. Við tökum góða menn og menn sem ekki geta borið hönd fyrir höfuð sér og dæmum þá fyrir litlar, gamlar eða jafnvel engar sakir og hendum þeim fyrir björg. En á sama tíma erum við á fullu að reyna að halda góðu sambandi við vonda og freka menn, menn sem viðurkenna aldrei neitt af þeim óhæfuverkum sem þeir hafa framið og mæta öllum slíkum ásökunum af fullum þjósti. Er þetta ekki smá hræsni ? Það kostar okkur ekkert að hætta að hlusta á einhverja tónlistarmenn, sniðganga rithöfunda eða krefja alþingismann um að segja af sér. En við munum ótrauð halda áfram að nota Microsoft. Við getum ekið um á Teslu ef við bara pössum okkur að spila ekkert með Megasi í henni. Ég held að þessi samfélagslega siðferðislega afstaða sé að senda ákveðin skilaboð til margra ungra karlmanna, þau að það sé til lítils að reyna að vera auðmjúkur, samvinnuþýður og málefnalegur maður. Miklu betra sé að vera hrokafullur, sjálfbirgingslegur, eigingjarn, yfirlætislegur og jafnvel ógnandi. Góði kallinn tapar fyrir freka kallinum. Viljum við það ?
