„Það þarf að skoða heildarmyndina og þetta er eitthvað sem stjórnvöld ættu að hafa alvarlegar áhyggjur af.“ Þetta er tilvitnun í Snorra Jakobsson hagfræðing í fréttum RÚV 8. mars.

Að mati hagfræðingsins er ástæðan fyrir þessum alvarlegu áhyggjum sú að hlutabréfamarkaðurinn hafi verið óhreyfður í fjögur ár, hann fylgi ekki alþjóðlegum hlutabréfasveiflum og lífeyrissjóðirnir, sem séu áhættufælnir fjárfestar, eigi 55% af hlutabréfunum.

Aðvörun hagfræðingsins er réttmæt og ærin ástæða til að skyggnast á bak við tjöld þagnarinnar um þennan djúpstæða vanda í þjóðarbúskapnum.

Gjaldeyrishöftin

Þótt ótrúlegt sé liggur rót vandans í gjaldeyrishöftum, sem flestir héldu að hefðu verið afnumin fyrir áratug.

Um það bil helmingur af eignum lífeyrissjóða er í gjaldeyrishöftum. Gígantískt umfang þessara hafta endurspeglast í því að þau jafngilda meira en heilli þjóðarframleiðslu. Ekkert vestrænt markaðshagkerfi lokar jafn stóra sneið hagkökunnar inni.

Afleiðingin er sú að félagslegt fjármagn ræður ríflega helmingi hlutabréfamarkaðarins. Ísland er sem sagt félagslegasta hagkerfið á vesturlöndum.

Hlutabréfaeign lífeyrissjóða byggir alfarið á félagslegu fjármagni rétt eins og hlutabréfaeign ríkissjóðs. Þegar hlutabréf færast frá ríkissjóði til lífeyrissjóða er það ekki einkavæðing heldur tilfærsla á fjármunum úr einum félagslegum sjóði í aðra félagslega sjóði. Í báðum tilvikum er peninganna aflað með sköttum.

Rússnesk rúlletta

Vandinn er ekki stærð lífeyrissjóðanna. Hann liggur í höftunum.

Aðrar þjóðir sem eiga jafn öfluga lífeyrissjóði gera þeim skylt að fjárfesta nær allar eignir í öðrum hagkerfum. Það er gert í tvíþættum tilgangi.

Annars vegar til að valda ekki ruðningsáhrifum og eignabólum og hins vegar til að draga úr áhættu lífeyrisþega.

Að geyma jafn stóran hluta lífeyrissparnaðar í jafn litlu hagkerfi er í raun rússnesk rúlletta þar sem hagsmunir lífeyrisþega eru í skotlínunni.

Þessum grundvallarvanda í íslenskum þjóðarbúskap er hvergi lýst betur en í bókinni „Áhættudreifing eða einangrun“ eftir hagfræðingana Ásgeir Jónsson núverandi Seðlabankastjóra og Hersi Sigurgeirsson, sem út kom árið 2014.

Tólf ára gamlar ábendingar hagfræðinga

Nefna má nokkrar umhugsunarverðar ábendingar úr þessu riti, sem enn eru í fullu gildi:

• Þar segir „að mikilvægt sé að stærsti hluti af innflæði lífeyrissjóðanna verði fjárfestur erlendis.“
• „Stöðugleiki byggður á höftum er einfaldlega of dýru verði keyptur.“
• „Ef viðskiptaafgangurinn sem sjóðsöfnunarkerfi skapar er ekki fjárfestur erlendis mun það valda þenslu og eignabólu … til skaða fyrir lífeyrisþega.
• „Íslendingar verða líka að horfast í augu við það að með lítinn frjálsan gjaldmiðil er erfitt að lofa stöðugum kaupmætti, lágri verðbólgu og fyrirsjáanlegri greiðslubyrði húsnæðislána.“
• Þá segja þeir að í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis um hrunið sé „hagfræðilegt tómarúm um gjaldmiðilinn.“

Þverstæðan í Húsi atvinnulífsins

Þessi grundvallarvandi hefur þannig verið kunnur stjórnvöldum og forystumönnum á vinnumarkaði í langan tíma.

Viðskiptaráð, sem nú er hugveita í Húsi atvinnulífsins, gerði rækilega úttekt á eðli vandans fyrir hrun. Nú gefur hún reglulega út álit um einkavæðingu í heilbrigðiskerfinu og skólakerfinu en þegir þunnu hljóði yfir 55% félagslegri eign á hlutabréfamarkaðnum!!!

Ég held að Vilhjálmur Birgisson verkalýðsleiðtogi haldi einn lífi í umræðunni á vinnumarkaðnum.

Enginn bent á aðra leið

Eignir lífeyrissjóðanna stefna í að verða þrisvar sinnum meiri en þjóðarframleiðslan. Meinsemd haftanna í hagkerfinu heldur því áfram að magnast.

Ástæðan fyrir þögninni er sú að enginn hefur bent á aðra leið til að bregðast við en að gera kerfisbreytingu í gjaldmiðilsmálum. Þegar lausnin er aftur á móti bannorð eiga menn ekki annan kost en að loka augunum.

Ekki er ástæða til að ætla annað en fyrri ríkisstjórnir núverandi stjórnarandstöðuflokka hefðu tekið á vandanum ef þær hefðu kunnað annað ráð en það sem þær vildu ekki beita. Þær höfðu nógan tíma.

Í sáttmála núverandi stjórnar er ekki minnst á lausn þessa vanda. En stjórnin er að því leyti ólík fyrri stjórnum að hún hefur ákveðið að leyfa þjóðinni að ákveða hvort opna eigi möguleika á lausn. Það er mikil og jákvæð afstöðubreyting af hálfu stjórnvalda.

Kjarni málsins er sá að mörg stærstu vandamálin innanlands verða trauðla leyst, hér eftir fremur en hingað til, nema í alþjóðlegu samstarfi.

Að opna leið eða loka

Formaður Miðflokksins sagði um síðustu helgi að við nytum í dag allra kosta Evrópusambandsaðildar og ekkert væri eftir nema að innleiða gallana.

Hin hliðin á þessu stöðumati þýðir að stjórnarandstaðan og Hús atvinnulífsins líta á það sem galla:

• Að losna við mestu gjaldeyrishöft á Vesturlöndum.
• Að draga úr þeirri miklu áhættu lífeyrisþega sem hagfræðingarnir bentu á fyrir tólf árum.
• Að draga úr hlut félagslegs fjármagns á hlutabréfamarkaðnum og skapa meira svigrúm fyrir einkaframtakið.
• Að draga úr þenslu og eignabólum.
• Að stuðla að því að hlutabréfamarkaðurinn geti fylgt alþjóðlegum hlutabréfasveiflum.

Þjóðaratkvæðagreiðslan snýst meðal annars um það hvort opna eigi fyrir lausn á þessum djúpa vanda eða loka öllum leiðum.

Stjórnarandstaðan og Hús atvinnulífsins vilja loka en ríkisstjórnin mælir með því við þjóðina að opna og taka síðan endanlega ákvörðun þegar niðurstaða viðræðna liggur fyrir.