Formannskandídatarnir í Framsókn, þær Ingibjörg Isaksen og Lilja Alfreðsdóttir, eru báðar andvígar aðild Íslands að Evrópusambandinu en sammála um að mikilvægt sé að þjóðin fái að kjósa um framhald aðildarviðræðna. Þær leggja áherslu á að upplýsandi umræða um kosti og galla aðildar fari fram. Einnig kalla þær eftir því að samningsmarkmið Íslands verði skýr. Þær telja ekki að tollastríð Trumps kalli á aðild að ESB. Ingibjörg og Lilja eru gestir Ólafs Arnarsonar í hlaðvarpi Eyjunnar.
Framsókn - klippa 3
Þá langar mig til þess að beina augunum aðeins út fyrir landsteinana. Það kemur fram þingsályktunartillaga væntanlega um þjóðaratkvæðagreiðslu um framhald aðildarviðræðna að ESB. Hvað segið þið um það?
„Já, ég tel að það sé mjög mikilvægt að þjóðin kjósi um þetta mál og ég er mjög hlynnt því,“ segir Lilja. „Ég er hlynnt að sjálfsögðu opinberri umræðu um framtíð þjóðarinnar. Það sem ég tel að sé ekki alveg nógu skýrt er að ég myndi leggja það til að við færum í tvöfalda atkvæðagreiðslu og spurningin væri, viltu ganga inn í Evrópusambandið, já eða nei? Og í framhaldinu ætti sér stað mjög umfangsmikil fræðsla og upplýsingar um hvaða skuldbindingar felast í inngöngu.“
En er hægt að spyrja þessarar spurningar þegar samningur um aðildina liggur ekki fyrir?
„Já. Ég held að flestir séu sammála um að þetta eru ekki aðildarviðræður, þetta eru aðlögunarviðræður og við höfum auðvitað heyrt það …“
Það er ýmislegt sem hægt er að semja um. Ég verð nú að koma því að hér að það hefur ekkert ríki gengið í Evrópusambandið án þess að fá varanlega sérlausn um sína grundvallarhagsmuni. En ríkið þarf auðvitað að setja fram sínar kröfur sjálft.
„Algjörlega,“ segir Lilja,“ en ég held hins vegar að það sé langhreinlegast að fólk átti sig nákvæmlega á því hvað felst í því að fara inn í ríkjasamband og segjum að þjóðin myndi svara þessu játandi, þá yrði aðildarsamningurinn og aðildin svo lögð fyrir. Mér finnst, af því að við deilum svo mikið um spurninguna sjálfa, Ólafur, að þá held ég að það væri betra að hún væri skýrari og ég sé engan sérstakan mun á því nema að síðari spurningin sem ég nefndi, hún er skýrari. Við erum auðlindahagkerfi, fyrir utan að auðvitað hefur hið hugverkadrifna hagkerfi, sem betur fer, verið að vaxa, en í kringum 80% af okkar gjaldeyristekjum kemur beint eða óbeint frá auðlindum þjóðarinnar og ástæðan fyrir því að við höfum ekki verið tilbúin til að heimila erlenda, umfangsmikla erlenda fjárfestingu í íslenskum sjávarútvegi er vegna þess að hann skapar þessar gjaldeyristekjur og það sama á við um orku.“
En eru ekki forsendurnar farnar fyrir þeim takmörkunum þegar að sjávarútvegurinn er orðinn þetta lítilvægur?
„Nei, ég myndi alls ekki segja það. Það er nú gaman að vera í góðu debatti um þetta, Ólafur.“
Já, ég ætlaði nú ekki að gera þetta debat milli okkar.
„Það sem ég vildi bara, svo ég fái að svara þessari spurningu, og þetta tengist auðvitað formannskjörinu í Framsóknarflokknum. Það er alveg skýrt í mínum huga að landfræðilega og sú staðreynd að við byggjum meginafkomu okkar í tengslum við útflutning á auðlindum, þá fer það ekki saman við aðild að Evrópusambandinu vegna þess að það er að verða ríkjasamband og ég tel að ákvarðanir eigi að vera teknar sem næst fólkinu sem þarf að hlíta að þessum ákvörðunum. Það að ákvarðanir um kvóta og um alls konar lykilhagsmuni Íslands séu teknar í Brussel en ekki í Reykjavík, það hugnast mér ekki, bara í ljósi sögunnar. Við sjáum til að mynda verndartollana sem að er verið að setja núna á. Allt í einu segir utanríkisráðherra: „Jú, þetta er kannski mögulega ásættanlegt.“ Hvað er Evrópusambandið að gera, það er auðvitað að búa sér til samningsstöðu, ýta okkur á einhvern stað og segja: „Heyrðu, ef þið komið inn, þá ætlum við bara að aflétta þessu.“ Ég segi bara: Evrópusambandið sem slíkt, kanslari Þýskalands, Merz og fleiri segja: Við erum í vandræðum, við náum ekki að vaxa og þess vegna vil ég ekki að Ísland, sem er með einar hæstu þjóðartekjur í veröldinni, sé að fara inn í samband sem þarf að fara í umfangsmiklar kerfisbreytingar til þess að ná upp hagvexti og samkeppnishæfni.“
Myndir þú kjósa já eða nei um það hvort þjóðaratkvæðagreiðslan fari fram?
„Já, ég er hlynnt hérna þjóðaratkvæðagreiðslu. Fái ég það traust, þá mun ég að sjálfsögðu, auðvitað eru þingmenn bundnir sinni sannfæringu og það þekki ég mætavel eftir að hafa verið mjög lengi í þinginu, en ég held að þetta hagsmunamat þurfi auðvitað að fara fram með skýrari hætti og ég meina, eigum við að líta núna á ETS-kerfið? ETS-kerfið sem er að fara að skattleggja þjóðina …“
Við skulum ekki fara út í það, við höfum ekki tímarammann, ég verð að hleypa Ingibjörgu að.
„Já, heldur Lilja áfram,“ ég hef bara mjög sterka skoðun á þessu.“
„Takk fyrir, það er gott að komast að,“ segir Ingibjörg brosandi. „Þegar kemur að Evrópusambandinu og þjóðaratkvæðagreiðslu, þá þetta skiptir mjög miklu máli hvernig spurningin verður orðuð. Það á eftir að koma í ljós þegar ríkisstjórnin leggur fram þessa þingsályktun. Þannig að við vitum ekki nákvæmlega hvernig það er, en það er ljóst að ef að þetta verður samþykkt af Alþingi, að þá er skammur fyrirvari í rauninni. Þá höfum við vissan tíma til þess að fara í þessa þjóðaratkvæðagreiðslu og það er mjög mikilvægt að nýta þann tíma vel til þess að upplýsa þjóðina. Ég ætla ekki að sitja hér og segja að allt í tengslum við Evrópusambandið sé ómögulegt eða allt sé frábært sem er hér á Íslandi og megi ekki bæta. Staðan er einfaldlega sú að við þurfum að hafa fyrir framan okkur upplýsingar þannig að við getum vegið og metið hvar hagsmunum Íslands er best komið? Ég er þeirrar skoðunar að Ísland er betur komið utan Evrópusambandsins og innan EES-samningsins og það er þannig sem ég hef talað og ég mun tala áfram og fólkið í Framsókn er þeirrar skoðunar. Hins vegar er það þannig að við treystum þjóðinni þegar kemur að þjóðaratkvæðagreiðslu. En það sem stingur svolítið í stúf í þessari umræðu allri er að í síðustu alþingiskosningum þá var þetta ekkert mikið rætt. Núverandi forsætisráðherra talaði um það að hún myndi ekki hafa þetta í forgangi, þetta mál, því að þetta myndi kljúfa þjóðina hugsanlega og aðalverkefnið væri að ná niður verðbólgu og vöxtum í landinu.
Við höfum ekki náð niður verðbólgu og vöxtum í landinu. Við ætlum samt að fara í þessa vegferð. En ef að það verður gert, að þá er afar mikilvægt að við fáum allar upplýsingar á borðið og við vitum alveg hvað er í pakkanum. Og jú, það er kannski hægt að semja um einhver viss atriði. Það varðandi, við tölum bara um auðlindirnar okkar, og ég er alveg skýr hvað það varðar að við Íslendingar eigum að ráða yfir okkar auðlindum, ekki skrifstofa í Brussel. En hins vegar er það þannig að þegar þú ferð inn í svona aðildarviðræður og aðlögunarferli, þá þarf ríkisstjórnin líka að vera með markmiðin á hreinu. Hvað ætlar hún sérstaklega að semja um, eins og við vorum að koma hérna að áðan, er að við erum að geta fengið einhverja, ef það er hægt að fá einhverja sérmeðferð? Hvað viljum við? Það er ekki enn komið á framfæri. Við vitum ekki hver markmið ríkisstjórnarinnar er þegar kemur að sjávarútvegi, þegar kemur að landbúnaði, þegar kemur að orkuauðlindunum okkar og svo má áfram telja. Þetta er eitthvað sem þarf að liggja skýrt fyrir áður en við förum í þessa vegferð og við sem landsmenn höfum ekki hugmynd um hver þessi markmið eru.“
Nú verðum við að stytta þetta en mig langar samt að skjóta spurningu á ykkur báðar. Það var ekki talað mikið um Evrópumálin fyrir síðustu kosningar. Síðan hefur allt gjörbreyst. Það er kominn maður til valda í Bandaríkjunum sem heitir Donald Trump, sem er búinn að hefja tollastríð í heiminum. Við erum utan tollabandalaga. Finnst ykkur þetta í raun og veru ekki réttlæta það að mál eins og Evrópumálin, sem að var ekki mikið rætt fyrir síðustu kosningar, að það sé komið upp á borðið núna? Bara örstutt frá ykkur báðum.
„Auðvitað er allt í lagi að tala og eðlilegt að ræða alþjóðamál almennt í ljósi alls sem er í gangi í heiminum og lítil þjóð eins og Ísland á allt sitt undir að vera í góðu sambandi, hvort sem við horfum til austurs eða vesturs, og við eigum að rækta það samband. Við fengum að heyra það núna í kosningunum að við þyrftum að ganga inn í Evrópusambandið vegna þess að vextir og verðbólga væri svo há. Nú er farið að beina þessu að varnarmálum. Við erum með varnarsamning við Bandaríkin. Og við treystum á okkar allar varnir. Við treystum því að Bandaríkin sjái um slíkar varnir, reyni eitthvað á, því að Evrópusambandið hefur ekki burði til þess að verja Ísland, komi eitthvað til, og við eigum að horfa til NATO. Og þetta er eitthvað sem við eigum að efla og byggja upp. Við erum hins vegar með viðskiptasamning, EES-samninginn, mjög mikilvægur samningur sem er orðinn rúmlega 30 ára gamall. Við eigum að byggja á honum. Við þurfum ekki að ganga inn í Evrópusambandið þrátt fyrir hvernig aðstæðurnar eru núna. Heldur tel ég að það sé afar mikilvægt að við bara byggjum upp það samstarf sem er á milli.“
Það er hafið tollastríð í heiminum og við erum smáþjóð, örþjóð, utan tollabandalaga.
„Já, en þurfum við að halla okkur annaðhvort til austurs eða vesturs í ljósi þess, er þá ekki betra að við stöndum, stöndum keik gagnvart því sem við höfum staðið fyrir áfram?“
Og tökum gusurnar úr báðum áttum?
„Nei, einmitt, náum að vera hlutlaus og verum utan við það.“
Lilja tekur til máls: „Ég tel að það sem hefur auðvitað verið að gerast og það er auðvitað hárrétt að það eru breyttir tímar í alþjóðamálum og það þýðir ekkert að vera eins og strúturinn í þeim efnum. Það er hins vegar svo að ég held að við fylgjumst öll mjög vel með því sem er að gerast í Hvíta húsinu og við sjáum alveg hvernig forseti Bandaríkjanna, hvernig hann spilar leikinn. Hann hefur miklar hótanir, setur fram mikla tolla og svo bakkar hann, hann er alltaf að reyna að ná einhverri niðurstöðu. Og ég tel að við eigum ekki að taka mjög afdrifaríkar ákvarðanir meðan Hvíta húsinu er stjórnað með þessu. Þetta er óvenjuleg aðferð sem við sjáum hjá Donald Trump og við höfum átt í mjög farsælu, bæði viðskipta og í sambandi við Bandaríkin varðandi öryggis- og varnarmál. Það verður að teljast svona í sögulegu samhengi okkar eitt mesta happ að við höfum fengið fyrst Bretana, svo Bandaríkjamenn og ekki endað einhvers staðar annars staðar þegar járntjaldið ógurlega var dregið upp. Ég tel að það sem sé núna númer eitt, tvö og þrjú, það er að gæta að samkeppnishæfni þjóðarinnar og við sjáum til dæmis með þetta ETS-kerfi sem er búið að setja, sem einmitt kemur til frá Evrópusambandinu, að einhvern veginn að ætla að setja okkur undir þennan hatt varðandi loftslagsmálin er að mínu mati og hefur alltaf verið, ég ætla bara að segja það, algjörlega galið.“
En er þetta ekki bara slök hagsmunagæsla hjá síðustu ríkisstjórn?
„Við fengum undanþágu frá þessu og nú þarf að tryggja hana algjörlega, en þú þarft líka, Ólafur, að líta svolítið á af hverju eru menn að setja svona ETS-kerfi af stað sem er til þess fallið, til að mynda í okkar tilfelli, algjörlega til þess að draga úr samkeppnishæfni? Þetta hefur gríðarlega neikvæð áhrif á ferðaþjónustuna. Þannig að ég segi, nú skulum við fara í enn ríkari hagsmunagæslu eins og Framsóknarflokkurinn hefur alltaf staðið fyrir og passa upp á þau góðu lífskjör og svo kannski bara, mig langar að bæta einu við í sambandi við Evrópusambandið. Hvað er Noregur að gera? Noregur er ekki á leiðinni inn vegna þess að þeir reiknuðu það út fyrir einhverjum tíma, að nettókostnaðurinn við aðild væri mun meiri en nettóávinningurinn.“
Ingibjörg tekur boltann: „Mig langar líka bara svona, rétt, þú ert kannski í erfiðleikum með að stýra okkur hérna, full vorkunn að því …“
Það er engin leið að stýra ykkur!
„Mig langar að færa okkur bara svolítið heim, hingað til Íslands, og hér er verið að tala um samkeppnishæfni og það er afar mikilvægt að við séum að huga að samkeppnishæfni íslenskra fyrirtækja og hvernig við stöndum sem þjóð og hvernig við getum varið hagsmuni Íslands. Og þá kemur að því að það er verið að nefna hér ETS-kerfið. Við þurfum að horfa á heildarmyndina, horfa á landið allt, hvernig við getum stutt við fyrirtæki, til dæmis á landsbyggðinni. Og þar hef ég talað skýrt og Framsókn hefur verið með þá stefnu og við þurfum að koma því betur á framfæri að við viljum styðja við fyrirtæki, að því fjær sem þú ferð frá höfuðborginni, að þú hafir tækifæri til þess að fá skattalegar ívilnanir eða einhverja hvata á landsbyggðinni, hvort heldur sem er fyrir fyrirtæki eða einhverja sérhæfingu ef við horfum á heilbrigðisstarfsfólk eða annað. Að það séu hvatar fyrir fólk til þess að setjast að á landsbyggðinni til þess að við séum að veita vissa kjarna grunnþjónustu til þess að halda fólkinu þar, því að þar er að miklu leyti atvinnan þegar við erum að horfa á sjávarútveg, við erum að horfa á landbúnað, ferðaþjónustu, stóriðju og fleira og þetta þurfum við að styðja við.
Til þess að auka samkeppnishæfni um land allt, þá þurfum við að horfa á einmitt eins og til dæmis flutningskostnað, af því að hér er verið að tala um ETS-kerfið. Flutningsjöfnunina, þar sem ekki hafa verið settir nægilegir fjármuni inn, þannig að fyrirtæki á landsbyggðinni eru ekki að fá í gegnum umsóknir sínar það fjármagn sem þau sækjast eftir og eiga rétt á. Því miður þá er staðan þannig. Það er búið að auka vörugjöld hérna. Kílómetragjaldið hefur klárlega áhrif á landsbyggðina. Þetta veikir samkeppnisstöðu landsbyggðarinnar og við þurfum að horfa á, í raun og veru þegar við erum að taka ákvarðanir á Alþingi, þá þurfum við að horfa á þetta líka með þessum landsbyggðargleraugum, að við séum að íhuga og meta hvaða áhrif ákvarðanir sem við tökum hafa á landið allt.“
