Heimildarþátturinn Bak við lás og slá-Litla-Hraun, Ísland: Fangelsi við enda veraldar (e. Behind Bars-Litla-Hraun, Iceland: Prison at the End of the World) er nú aðgengilegur á YouTube. Þátturinn er hluti af alþjóðlegri þýskri heimildarþáttaröð sem sýnir ólík fangelsiskerfi víðs vegar um heiminn og setur íslenska fangelsiskerfið í alþjóðlegt samhengi.
Þátturinn var tekinn upp á Litla Hrauni undir lok nóvember á síðasta ári. Þátturinn veitir sjaldséða innsýn í daglegt líf innan fangelsisins og dregur fram ólík sjónarhorn þeirra sem þar starfa og dvelja.
Í þættinum eru tekin viðtöl við fanga og fangaverði auk fulltrúa Afstöðu-réttindafélags. Fjallað er um aðstæður innan fangelsisins, samskipti, öryggi, endurhæfingu og undirbúning fyrir líf að afplánun lokinni.
Afstaða deilir þættinum með orðunum:
„Lögð er áhersla á mannlega upplifun, reynslu og þær áskoranir sem fylgja fangelsisvist bæði fyrir fanga og starfsfólk. Fyrir þau sem hafa áhuga á mannréttindum, refsivörslukerfinu og endurhæfingu er þetta afar áhugavert og mikilvægt efni.“
Í lýsingu um myndina segir:
Ísland er þekkt sem eitt öruggasta land í heimi, frægt fyrir fossa sína og goshveri. Samt sem áður hefur fíkniefnaneysla og ofbeldisglæpir aukist á undanförnum árum, sérstaklega í Reykjavík. Fíkniefnahald hefur næstum tvöfaldast og þeir sem handteknir eru eru sendir á Litla Hraun, elsta og öruggasta fangelsi landsins.
Um áttatíu fangar eru í haldi á bak við þykkar stálhurðir undir stöðugu eftirliti. Einn þeirra er Marko Blazinic, 43 ára gamall frá Króatíu, sem var handtekinn með sjö kíló af kókaíni og á yfir höfði sér allt að tólf ára fangelsi. Vinna í málmverkstæði fangelsisins býður upp á stuttan flótta frá þeim veruleika að fjölskylda hans er þúsundir kílómetra í burtu. Aðrir, eins og 23 ára gamli Ingo, sem afplánar 18 ára dóm fyrir ofbeldisglæpi, eyða dögunum sínum innilokaðir í klefum sínum.
Litla Hraun er varið af óvopnuðum lögreglumönnum eins og Hörpu, sem hefur verndað hættulegustu glæpamenn landsins í sextán ár. Á hverjum morgni eru klefahurðir opnaðar samkvæmt ströngum öryggisreglum og fylgst er með hverri hreyfingu innan fangelsisins. Þegar verðir uppgötva fíkniefni inni í aðstöðunni leiðir leit í klefa seint að kvöldi í ljós eitthvað sem enginn bjóst við.
Í þættinum er tekið fram að Ísland er með öruggustu löndum heims, hins vegar hafi fíkniefnaneysla og tengdir glæpir aukist verulega síðustu ár. Nefnt er að nær útilokað sé að flýja Litla Hraun og þeim fáu sem hafi tengist það hafi verið handsamaðir fljótt.
Fylgst er með fangaverðinum Hörpu sem mætir á vaktina klukkan sjö að morgni, segist hún búast við venjulegum rútínudegi á átta tíma vaktinni í húsi þrjú.
„Við erum með alls konar afbrotamenn hér og við skiptum þeim ekki í neina hópa eftir eðli eða lengd brota,“ segir Harpa, sem opnar alla klefa ásamt vinnufélaga sínum Gunnari um áttaleytið. Hún opnar inn og býður góðan dag. „Ég þarf staðfestingu á lífsmarki frá öllum.“
Marko hefur verið þrjá mánuði á Hrauninu og segist best að halda sér uppteknum. Hann segist búast við 4-5 ára dómi fyrir stórfelldan fíkniefnainnflutning Hann lætur fangavörð vita af sér og mætir til vinnu kl. 8.30. Þeir sem mæta ítrekað seint til vinnu missa hana. Marko byrjar á að skutla þvottinum sínum í þvott og mætir svo í járnsmíðavinnuna við hliðina á. Hann þénar um 3 dali á tímann og sendir hluta af laununum til barna sinna.
Myndavélar fylgjast með föngum allan tímann, alls staðar, nema í klefum þeirra. Vegna reynslu sinnar er Harpa fljót að sjá þegar eitthvað kemur upp á. „Við treystum engum,“ segir Gunnar.
Ingólfur Kjartansson er ekki með vinnu og er með lengsta fangelsisdóminn af þeim sem dvelja á Hrauninu þegar þátturinn er tekinn. Hann eyðir því deginum lengst af inni í klefa sínum, hann fær ekki vinnu þar sem áhættan er of mikil að hann hafi verkfæri undir höndum. Ingólfur er aðeins 24 ára gamall og afplánar 18 ára dóm fyrir skotárás við Bergstaðastræti, fyrir að stinga samfanga sinn og fleiri brot.
Farið er yfir öll húsakynni og klefar sýndir, þar á meðal einangrunarklefar og af hverju fangar geta ekki sturtað sjálfir niður úr salernum þar.
Einn fangaverðanna sýnir safn af vopnum og munum sem tekin hafa verið af föngum þar á meðal heimatilbúin húðflúrvél.
„Þetta var róleg vakt, eins og við viljum hafa hana“, segir Harpa þegar hún klárar vaktina og heldur heim.
Erfiðasti tími dagsins tekur við hjá föngunum, sem mega ekki yfirgefa sinn gang meira þann sólarhringinn.
Marko skrifar bréf til kærustu sinnar, sem býr í Svíþjóð, og dætra sinna, 14 og 16 ára.
Rætt er við Guðmund Inga Þóroddsson, formann Afstöðu, um tilurð samtakanna en hann og félagi hans eru mættir í heimsókn á Litla-Hraun. Sjálfur þekkir hann fangakerfið af eigin raun, eftir að hafa eytt 15 árum innan fangelsisveggja. „Það er gott að vera leyft að fara“, segir Guðmundur þegar hann yfirgefur fangelsið.
Marko fer í verslun fangelsisins þar sem hann vantar nokkur hráefni í kvöldmatinn, en fangar hafa 14 dali á dag til að versla í versluninni. Marko hefst síðan handa við að elda moussaka, en hann eldar oft fyrir alla fangana á sínum gangi.
Harpa og félagi hennar fara yfir hvern fangelsisgang og taka höfðatölu, bæði til að kanna stöðuna á föngunum og að hver og einn sé á sínum rétta gangi. Tekið er fram að þau þurfi engan nafnalista, þar sem þau þekki til allra fanganna, og að þau taki sér tíma í smáspjall við hvern og einn fanga. „Allir heima.“
Klukkan 22 er föngum boðið góð nótt, þeir læstir í klefa sínum og ljósin slökkt.
Harpa og félagar hennar leita í klefa eins fanga, sem dvelur í einangrunarklefa. Ýmislegt finnst við leitina og allt er tekið sem lítur grunsamlega út. Afleiðingar leitarinnar er meðal annars sú að fanginn missti vinnu sína innan fangelsisins.
Stuttu eftir að þátturinn var tekinn upp fékk Marko fjögurra og hálfs árs dóm.
Á meðal fleiri fanga sem sjást í þættinum eru eru Maciej Talik, sem fékk 16 ára dóm í desember 2023 fyrir að stinda herbergisfélaga sinn til bana í Hafnarfirði sumarið 2023, Lúkas Geir Ingvarsson, sem hlaut 17 ára dóm í sautján ára dóm í október síðastliðnum vegna Gufunesmálsins, og Haukur Ægir Hauksson, sem hlaut fimm ára dóm í desember 2024 vegna Sólheimajökulsmálsins svokallaða.
