Hilmar Þór Hilmarsson, prófessor við Háskólann á Akureyri, telur að það skorti langtímahugsun í íslensk utanríkismál þessa dagana. Hann hefur efasemdir um endurtekin vopnakaup Íslendinga til Úkraínu og bendir á að með því sé Ísland dregið inn í hernaðarhluta NATO. Hilmar segir:
„Nýlega ákváðu íslensk stjórnvöld að verja enn einum milljarði króna til vopnakaupa til Úkraínu. Eins og kunnugt er gekk Ísland í NATO 1949 sem herlaust land, en hefur tekið þátt í borgaralegum hluta NATO, t.d. með víðtækri aðstoð á sviði heilbrigðismála í Bosníu og Hersegóvínu á sínum tíma, sem var vel metin bæði af Bandaríkjunum og hjá NATO. Nú er lögð áhersla á að draga Ísland inní hernaðarhluta NATO. Þetta vekur að mínu mati spurningar um stöðu Íslands. Ef Ísland er komið í vopnakaup fyrir aðrar þjóðir kemur þá ekki fram krafa um að Ísland komi sér upp eigin her eins og önnur NATO ríki og kaupi vopn til sinna eigin varna? Ef við erum komin í hernaðarhluta NATO, þurfum við þá ekki að verja 5% af vergri landsframleiðslu til varnarmála? Það myndi þýða endalok verferðarkerfisins á Íslandi eins og við þekkjum það. Mér virðist vanta alla langtíma hugsun í íslensk utanríkismál þessa dagana.“
Tilefni spjallsins er öryggisráðstefnan í München, þar sem ræða Marco Rubio, utanríkisráðherra Bandaríkjanna, vakti mikla athygli og þótti kveða nokkuð við annan tón en í harkalegum skilaboðum J.D. varaforseta til Evrópu á sömu ráðstefnu í fyrra. Hilmar telur að skilaboð beggja séu í raun áþekk þó að tónninn sé ólíkur:
„Það var mýkri tónn í ræðu Marco Rubio, utanríkisráðherra Bandaríkjanna, á öryggisráðstefnunni í München en í ræðu J.D. Vance varaforseta Bandaríkjanna þar fyrir ári síðan. Skilaboðin eru samt að mínu mati svipuð. Aukin útgjöld NATO ríkja Evrópu til hermála sem þýðir að skera þarf niður útgjöld til velferðarmála í Evrópu. Það vakti athygli mína að í svokallaðri National Defense Strategy sem Pentagon, hermálaráðuneyti Bandaríknanna, gaf út í Bandaríkjunum í janúar 2026, eru bandalagsríki Bandaríkjanna gagnrýnd fyrir fjárfestingu í velferðarmálum í stað þess að verja meiru til hermála.“
Hilmar vekur athygli á því að Kaja Kallas, utanríkis- og öryggismálastjóri ESB, hafi bent á það í umræðum á ráðstefnunni að ESB verji meira fé til þróunaraðstoðar en Bandaríkin. „Reyndar er það svo að nýlega var þróunarsamvinnustofnun Bandaríkjanna (USAID) lögð niður. Aukin útgjöld til hermála mun þýða minna fé til að aðstoða fátækustu ríki heimsins í þróunarmálum. Þetta getur leitt til vaxandi óstöðugleika í heiminum.“
„Flestir leiðtogar Evrópu hafa verið þeirrar skoðunar að ekkert þýði að tala við Vladimir Pútin, forseta Rússlands. Donald Trump virðist annarrar skoðunar enda bauð hann Pútin til Alaska í ágúst í fyrra með mikilli viðhöfn. Trump er svo í stöðugu talsambandi við Pútin í síma. Trump bauð bæði Vladimir Putin og Aleksandr Lukashenko, forseta Hvíta Rússlands, í svokallað friðarráð (e. Board of Peace) sem mörg ESB og NATO ríki ætla ekki að taka þátt í. Lukashenko greip þetta boð fengins hendi og Pútin bauð milljarð Bandaríkjadala af sjóðum Rússlands sem hafa verði frystir í Bandaríkjunum.
Staða leiðtoga stærstu ríkja Evrópu sýnist mér ekki sterk þessa dagana. Forsetakosningar verða í Frakklandi á næsta ári, forsætisráðherra Bretlands stendur höllum fæti heima fyrir, og staða kanslara Þýskalands er ekki sterk. Enginn þessara leiðtoga nýtur vinsælda heima fyrir. Þessi ríki, og flest NATO ríki, munu ekki hafa ráð á að auka útgjöld til hermála í 5 prósent af vergri landsframleiðslu án þess að skera niður á öðrum sviðum sem mun valda pólitískum óstöðugleika, hugsanlega upplausn í sumum ríkjum Evrópu.
Engin lausn er í sjónmáli varðandi Úkraínustríðið. Stærstu málin, þ.e. landamæri Úkraínu og svo öryggistrygging, eru óleyst mál. Trump heldur áfram að bæta samskiptin við Rússland enda þjónar það öryggishagsmunum Bandaríkjanna til lengri tíma litið. Evrópa, þar á meðal Ísland, kaupir vopn af Bandaríkjunum handa Úkraínu, Trump er hættur að borga. Trump hefur tryggt sér aðgang að auðlindum Úkraínu sem endurgreiðslu fyrir aðstoð veitta á forsetatíð Joe Biden. Hagsmunir Bandaríkjanna eru vel tryggðir.
Síðasta aðstoð ESB til Úkraínu, 90 milljarðar evra, var tekin að láni. ESB átti ekki pening. Úkraína mun tæpast nokkurn tíma greiða þetta til baka. Þetta mun að mínu mati svo lenda á skattborgurum ESB ríkja. Volodymyr Zelensky, forseti Úkraínu, talar um að Úkraína fái fulla aðild að ESB árið 2027. Þetta er að mínu mati álíka fjarstæða og lumman um NATO aðild fyrir 18 árum. Alger veruleikafirring í gangi nú sem fyrr, því miður.“
Svo aftur sé vikið að vörnum Íslands þá telur Hilmar það vera forgangsatriði að efla Landhelgisgæsluna:
„Eins og kunnugt er fer óvissa í öryggismálum á Norðurslóðum vaxandi og því ætti að vera forgangsmál að styrkja stöðu Íslands á því svæði. Öflugri Landhelgisgæsla myndi bæði gagnast Íslandi og NATO í heild. Stjórnvöld halda áfram að sýna metnaðarleysi í uppbyggingu Landhelgisgæslunnar. Þó lýsa þau öðru hverju áhyggjum t.d. vegna sæstrengja sem halda uppi öllum fjarskiptum Íslands við umheiminn. Rússnesk skip, bæði fiskiskip og rannsóknarskip, hafa reglulega sést í nálægð við íslenska efnahagslögsögu og nálægt mikilvægum sæstrengjum, oft rétt utan lögsögumarka. Hefði Landhelgisgæslan getu til að færa slík skip til hafnar ef á þarf að halda? Er ekki Þór eina varðskipið með fallbyssu? Efnahagslögsaga Íslands nær yfir um 758.000 ferkílómetra af Norður-Atlantshafi.“
Hann bendir á að gengi Ísland í ESB yrðu Íslendingar tæpast undanþegnir kröfum um að taka þátt í væntanlegum sameiginlegum her bandalagsins:
„Á næsta ári verður svo kosið um hvort halda eigi áfram aðildarviðræðum við ESB. Emmanuel Macron forseti Frakklands hefur talað fyrir sameiginlegum her ESB. Andrius Kubilius, varnarmálastjóri ESB, hefur líka sagt að sambandið ætti að koma á fót 100.000 hermönnum í fastaher. Varla yrði Ísland undanþegið að taka þátt í þessu á svipaðan hátt sem ESB ríki þó það hafi verið gert var gagnvart NATO árið 1949? Hafa íslensk stjórnvöld íhugað þetta? Hvernig yrði brugðist við slíkri kröfu?“
Í lok samtalsins teiknaði Hilmar upp stöðu heimsmálanna í örfáum dráttum. Hann telur að Evrópa hafi verið í vörn á öryggisráðstefnunni í München og nýtt kalt stríð séð hafið milli Bandaríkjanna og Kína.
„Samskipti Evrópu og Rússlands eru afleit og sér ekki fyrir endann á því ástandi. Framundan er vopnakapphlaup. Fyrir Evrópu þýðir þetta minnkandi útgjöld til velferðarmála. Fyrir þróunarlönd minni aðstoð til uppbyggingar. Fyrir heiminn þýðir þetta sóun á framleiðsluþáttum til aukinnar vopnaframleiðslu. Minni áhersla verður lögð á umhverfismál og þar með loftslagsmál. Hergagnaiðnaðurinn mun blómstra. Við þessar aðstæður koma upp í hugann orð Dwight Eisenhower, fyrrum hershöfðingja og forseta Bandaríkjanna, sem varaði við vexti hernaðariðnaðarins á sínum tíma með eftirfarandi orðum. „In the councils of government, we must guard against the acquisition of unwarranted influence, whether sought or unsought, by the military-industrial complex. The potential for the disastrous rise of misplaced power exists and will persist.“
Bandalag Evrópu og Bandaríkjanna mun sennilega tóra áfram í einhverri mynd, en staða NATO hefur veikst. Staða ESB er veik. Traustið milli Bandaríkjanna og Evrópu hefur minnkað. En Bandaríkin munu ráða för. Leiðtogar Evrópu elta og vonast eftir að verða ekki skammaðir of mikið á næstu ráðstefnu, eða NATO fundi. Þeir bíða með öndina í hálsinum.“
