Staðfestum og grunuðum skemmdarverkum af hálfu Rússa í Evrópu fjölgaði um 246 prósent milli áranna 2023 og 2024. Þessi þróun hélt áfram á síðasta ári. Aðgerðirnar eru gjarnan ódýrar og tæknilega einfaldar, nýta veikleika í samtengdum kerfum og fela í sér notkun milliliða, þar á meðal skipulagða glæpastarfsemi. Þetta kemur fram í nýrri skýrslu Vörðu – hugveitu um öryggismál og viðnámsþrátt, sem byggir á gögnum frá hugveitunni International Institute for Strategic Studies (IISS).
Þar kemur fram að Ísland sé ekki undanskilið þessari þróun. Landfræðileg einangrum landsins auki viðkvæmni vegna skorts á varaleiðum í lykilinnviðum, þá einkum í orku- og fjarskiptakerfum. Vöxtur skipulagðrar glæpastarfsemi á Íslandi hafi skapað aðstæður sem aðilar geta nýtt sér til að framkvæma skemmdarverk með óbeinum hætti. Núverandi lagaumhverfi dugi ekki til að bregðast við þessari ógnarmynd og þó að varnarsamstarf Íslands að NATO veiti vernd gegn hernaðarárásum veitir aðildin síður vernd gegn aðgerðum á svokölluðu gráu svæði milli stríðs og friðar.
Varða leggur til þrjár megináherslur til að efla innlenda getu:
Í fréttatilkynningu Vörðu segir: „Niðurstaðan er skýr. Við verðum að styrkja borgaralega innviði, skýra ábyrgðarkeðjur og auka innlenda getu er til þess að draga úr viðkvæmni Íslands gagnvart skemmdarverkum og tengdum aðgerðum á gráa svæðinu.“
Skýrslan rekur að öryggisumhverfi Evrópu hafi tekið stakkaskiptum frá innrás Rússa í Úkraínu árið 2022. Skemmdarverk gegn borgaralegum innviðum sé nú orðinn fastur liður í utanríkisstefnu Rússlands. Þessum aðgerðum er beitt á þessu gráa svæði. Þetta eru ekki stríðsaðgerðir sem kalla á vopnuð viðbrögð heldur ekki friðsamlegar aðgerðir. Þær eru á gráu svæði. Markmið þeirra er að raska starfsemi, skapa óvissu og auka kostnað vestrænna ríkja. Rússar hafa þegar skilgreint Ísland sem óvinveitt ríki, en stjórnvöld hér hafa lengi talið að Ísland standi ekki frammi fyrir beinum hernaðarógnum líkt og ríki á meginlandi Evrópu búa við. Þessi afstaða ýtir undir öryggistilfinningu sem er ekki í samræmi við breytt öryggisumhverfi.
Rússar og önnur ríki sem ráðast í aðgerðir á þessu gráa svæði gera slíkt einkum með þrennum hætti.
Dæmi um skemmdarverk sem eru nefnd í skýrslunni er röð íkveikja í flutningskerfum DHL í Evrópu árið 2024. Þar hafði efnum til íkveikju verið komið fyrir í rafmagnstækjum sem varð til þess að eldar kviknuðu í dreifingarstöðvum DHL í Þýskalandi, Póllandi og Bretlandi. Í Svíþjóð beindust aðgerðir gegn fjarskiptamöstrum en sumarið 2025 voru 30 möstur við E22-þjóðveginn skemmd sem leiddi til fjarskiptatruflana. Vorið 2025 komust óviðkomandi aðilar í stýrikerfi stíflu í Bremanger í Noregi og opnuðu flóðgátt í nokkrar klukkustundir áður en tókst að stöðva flæði. Svo nefnir skýrslan árásir á neðansjávarinnviði sem hafa ítrekað orðið fyrir skemmdum eða röskun í norðanverðri Evrópu á undanförnum árum, svo sem Estlink-2 sem tengir saman Finnland og Eistland.
Þessi skemmdarverk eru ekki tilviljunarkennd heldur hluti af samfelldum og stigvaxandi herferðum rússneskra stjórnvalda. Markmiðið er að finna veikleika, þróa aðferðir og meta viðbrögð. Notast er við milliliði til að draga úr líkum á því að skemmdarverkin verði rakin til rússneskra stjórnvalda. Oft eru milliliðir eins konar verktakar, einstaklingar eða litlir hópar, sem taka að sér afmörkuð verkefni gegn greiðslu, gjarnan ómeðvitaðir um hver stendur í raun og veru á bak við verkið. Þessar ráðningar fara gjarnan fram á netinu, í gegnum samfélagsmiðla, dulkóðuð spjallforrit á borð við Telegram, netspjallrásir og netsamfélög tengd tölvuleikjum. Oft er leitað að berskjölduðum einstaklingum í erfiðri eða viðkvæmri stöðu.
Miðað við reynslu nágrannaríkja megi ætla að á Íslandi séu mikilvægir innviðir berskjaldaðir gagnvart árásum. Innviðir hér eru dýrir, umfangsmiklir og búa við mikla uppsafnaða viðhaldsskuld.
Skýrslan nefnir sem dæmi þegar markvissar netárásir voru gerðar gegn opinberum vefsíðum hér á landi í tengslum við leiðtogafund Evrópuráðsins í Reykjavík árið 2023. Eins gerðist það árið 2021 að þrjú rússnesk skip dvöldu í íslenskri efnahagslögsögu í níu daga án þess að skýringar kæmu frá rússneskum stjórnvöldum.
Varða rekur í skýrslunni að nauðsynlegt sé að ráðast í markvissar fjárfestingar til að Ísland geti dregið úr viðkvæmni sinni og brugðist hratt og skilvirkt við röskunum og skemmdarverkum. Ekki sé til sérstök íslensk öryggisvottun sem taki mið af borgaralegum innviðum og þeirri ógnarmynd sem lýst er í skýrslunni. Varða telur einnig mikilvægt að ráðast í markvisst forvarnarstarf hvað varðar viðkvæma hópa til að draga úr líkum á þátttöku í skemmdarverkum og skipulagðri glæpastarfsemi.
