Það er sannfæring mín, byggð á lífsreynslu, að gott og heilbrigt samfélag byggi á einstaklingsfrelsi og því að fullveðja einstaklingar beri sem mesta ábyrgð á sjálfum sér og gjörðum sínum. Ég vel þá leið frekar en opinbera stjórnsemi. Hvernig ég vil haga lífi mínu finnst mér vega þyngra en það hvað hið opinbera telur mér fyrir bestu.
Reglulega birtast í fjölmiðlum skoðanagreinar um fjölþætta skaðsemi áfengis og áfengisdrykkju. Nýlega sá ég á Vísi grein eftir yfirlækni og prófessor í krabbameinslækningum um tengsl áfengisdrykkju og krabbameins. Það er alltaf að koma betur í ljós hvað áfengi er mikill krabbameinsvaldur. Það ætti að vera öllum almenningi ljóst að brennivín er enginn heilsudrykkur. Flest fólk reynir líka að stilla neyslu sinni í hóf. Margir velja að sleppa áfengi alfarið og lifa áfengislausum lífsstíl. Samkvæmt auglýsingum sýnist mér að svokallaður Lite bjór sé mest seldi bjór á Íslandi. Það er vaxandi skilningur á skaðsemi áfengis á heilsu og lífsgæði. Það er hið besta mál.
Samkvæmt þeim opinberu tölum sem ég hef séð þá er áfengisneysla á heimsvísu að dragast saman og ekki síst á síðustu árum. Það er líka í samræmi við þær upplýsingar sem ég fékk á fundi með starfsmönnum í heimsókn til Ölgerðarinnar. Þau sögðu mér að sala á bjór væri að dragast saman en mesta aukningin væri í sölu á vatni. Þau sögðu ástæðuna vera aukna meðvitund ungs fólks um heilsu og þyngdarstjórnun og ekki síst skaðleg áhrif áfengis. Nú hef ég líka séð einhverjar kannanir sem benda til aukningar en kannanir á áfengisneyslu á Íslandi hljóta að vera frekar ónákvæmar vegna þeirra rúmlega tveggja milljóna erlendra ferðamanna sem sækja landið heim ár hvert. Þannig að fyrir utan okkur þessar tæplega 400.000 hræður sem búum hérna þá er á hverjum tíma 160-170.000 manns sem eru hér í fríi. Og það vita allir að fólk í fríi drekkur yfirleitt meira áfengi en fólk sem er ekki í fríi. Íslendingar á Akureyri drekka örugglega töluvert minna en Íslendingar á Tenerife.
Mér finnst mjög mikilvægt að læknar og vísindafólk stígi fram og fræði almenning um hollustuhætti og lýðheilsu og á skýru og skiljanlegu mannamáli. Ég er mjög þakklátur fyrir það og ber mikið respekt fyrir læknavísindunum. Ég kem úr fjölskyldu þar sem tíðni krabbameins er frekar há og ég er því í áhættuhópi. Pabbi minn lést úr krabbameini. Og ég fylgdi eiginkonu minni í gegnum langa og stranga krabbameinsmeðferð. Hins vegar vil ég gera athugasemd við ákveðnar pólitískar áherslur sem oft koma fram í þessum greinum. Þessi prófessor, sem ég er að vísa í, hrósar stjórnvöldum fyrir að hafa haldið vel utan um þennan málaflokk í gegnum árin með því að hefta aðgang að áfengi en segist nú sjá blikur á lofti. Þar á hún greinilega við netsölu á áfengi og hugsanlega sölu í matvöruverslunum. Hún fullyrðir að ef áfengissala verði gefin frjáls muni neyslan aukast, það sé vel þekkt frá öðrum löndum sem hafa gefið hana frjálsa.
Þetta er alveg rétt en það er samt fleira sem kemur til. Áfengisneysla jókst t.d. töluvert hér á landi eftir að bjórinn var leyfður. En einstaklingsábyrgð og meðvitund um heilsu vegur samt þyngra til lengri tíma. Reynslan hefur líka sýnt okkur að sú aðferð að leysa vanda með banni, leysir vandann yfirleitt ekki og hann einungis færist úr augsýn okkar. Afleiðingin er mismunun og allskyns ný vandamál. Stríð bandarískra yfirvalda gegn fíkniefnum er líklega rosalegasta dæmið. Prófessorinn segir svo í niðurlagi greinar sinnar:
„Það er mikilvægt að standa vörð um áhrifaríka áfengislöggjöf í landinu sem heftir aðgengi og bannar auglýsingar.“
Þessu er ég bara hreinlega ekki sammála. Ferðamannaiðnaðurinn er orðin ein af helstu atvinnugreinum á Íslandi. Fjöldi fólks hefur vinnu af því að framleiða og þjónusta erlenda gesti með áfengi. Ef við ætluðum að fara í það að efla þessa „áhrifaríku áfengislöggjöf“ þá væri það gert með því að takmarka það magn af áfengi sem hægt er að kaupa, gera fólki erfiðara fyrir að fá leyfi til að stofna brugghús og hækka verð. Við gætum líka bannað bjórinn aftur eða a.m.k. hætt að selja hann kaldan. Við værum þá að fara marga áratugi aftur í áfengismálum. Allt væru þetta aðgerðir sem myndu skaða fjölda aðila sem starfa að þjónustu við ferðamenn. Fyrirtæki færu á hausinn og fjöldi fólks mynd missa vinnuna. Svona aðgerðir myndu grafa undan ferðamannaiðnaðinum og myndu að auki líklega ekki hafa árangur sem erfiði. Bann við áfengisauglýsingum er svo óframkvæmanlegt vegna þess að það nær eingöngu til innlends markaðar en ekki til Internetsins, samfélagsmiðla eða erlendra fjölmiðla. Tímaritið Hús og híbýli getur ekki fjármagnað sig með áfengisauglýsingum en Bo bedre gerir það. Ætlum við að banna Bo bedre ? Og hvað með sjónvarpsþætti og kvikmyndir sem innihalda óbeinar áfengisauglýsingar ? Þyrftum við að endurvekja Kvikmyndaeftirlit ríkisins ?
Það kann að virðast einföld og skilvirk leið að útrýma ákveðinni hegðun fullorðins fólks með því að banna hana með lögum. Ég hef margoft orðið vitni að slíkum bönnum á lífsleiðinni. Ég man, í fljótu bragði, ekki eftir neinu svona banni sem hefur sannarlega virkað, flest þeirra hafa valdið meiri skaða en gagni, skapað mismunun og ýtt undir mannlega eymd. Ég gæti bent á bann við samkynhneigð eða bann við fóstureyðingum máli mínu til stuðnings. Hvoru tveggja er bannað víða. Fíkniefni hafa verið stranglega bönnuð frá því að ég man eftir mér. Samt hefur aldrei verið jafnmikið aðgengi að fjölbreyttu úrvali af öllu því dópi sem hugurinn girnist. Klám var bannað en hefur heldur aldrei verið jafn aðgengilegt. Ég vil líka nota tækifærið og rifja upp þegar sænskt munntóbak var bannað. Það voru ekki síst læknar og embætti Landlæknis sem áttu þátt í að innleiða það bann. Ég notaði slíkt tóbak á þeim tíma og átti ekki í neinum erfiðleikum með að útvega mér það eftir bannið. Það var áfram selt á ákveðnum stöðum en bara undir borðið. Og hækkaði í verði. Í kjölfarið á banninu jókst svo neysla á Íslensku neftóbaki sem fór úr 1-2 tonnum á ári í 25 tonn. Fæstir taka það í nefið heldur nota það í stað sænska munntóbaksins. Með tilkomu nikótínpúðanna datt neftóbaksframleiðslan niður. En ef áætlanir heilbrigðisyfirvalda og lækna ganga eftir að banna púðana má ég hundur heita ef neftóbaks neyslan rjúki ekki aftur upp. Fótunum verður þá líka kippt undan þeim innlendu fyrirtækjum sem framleiða nikótínpúða, starfsfólk missir vinnuna og fyrirtækin fara á hausinn. En það verður samt sem áður einfalt mál að kaupa nikótínpúða. Að ógleymdum fjárhættuspilum. Þau eru stranglega bönnuð hér en starfa hér samt óáreitt bara ef þau eru skráð erlendis. Þar greiða þau skatta og gjöld sem við verðum af. Til gamans má geta þess að aldrei hafa fleiri borið ættarnöfn hér á landi eins og eftir að þau voru bönnuð 1996. Ég hef enga reynslu af vændi en mig grunar að það sé stundað í meira mæli nú en áður en það var bannað.
Það kann að hljóma sem öfugmæli en mér hefur sýnst það skynsamlegast og líklegast til árangurs í þessum málum að leyfa hluti frekar, með eftirliti og reglugerðum, en að banna þá. Mörgum þessara má hafa eftirlit með og skattleggja. Þar með erum við að efla atvinnustarfsemi í landinu og skapa fjölda starfa samhliða því að spara óhemjumikið fé og fórnarkostnað. Og við myndum auka skatttekjur ríkissjóðs. Mér finnst að við ættum ekki bara að gefa áfengissölu frjálsa heldur leyfa kannabis og fjárhættuspil líka. Mér finnst algjör óþarfi að vera með sérstaka ríkisstofnun sem sér um innflutning, sölu og dreifingu á áfengi. Einkaaðilar geta vel gert það jafnvel. Ríkið getur séð um eftirlit og úrræði fyrir það fólk sem ber einhvern skaða af. Og svo auðvitað upplýsingar og fræðslu.
Ég vona að það sé öllum ljóst að ég er hér alls ekki að gera lítið úr skaðsemi áfengis, alkóhólisma, spilafíkn eða kannabis eða tengsla þessa við ýmsa sjúkdóma. Ég er að mæla fyrir aðferðafræði. Í máli mínu er ég að tala um fullorðið, sjálfráða fólk en ekki ólögráða börn. Ég hef komið víða við og hef frekar fjölbreytta lífsreynslu. Mér leiðist þessi tilhneiging að vilja leysa öll mál með því að banna eitthvað. Fólk er frekar vel menntað og upplýst og hefur rétt á að fá að taka ábyrgð á lífi sínu og taka sjálfstæðar ákvarðanir frekar en að vera beitt ríkisreknu ofríki. Fræðslu en ekki hræðslu, takk.
