Þær sérlausnir sem Íslendingum munu bjóðast í samningaviðræðum við Evrópusambandið verða ekki aðeins fjölmargar, heldur munu þær verða lyftistöng fyrir allt atvinnulíf og menningu hér á landi, og efla samkeppni og neytendavernd til muna. Eru þá ónefndir boðlegir vextir, ásamt gjaldmiðli til útflutnings, sem einn og sér mun líklega spara þjóðarbúinu um 500 milljarða á ári.
Dæmin sanna þetta. Danir fengu svo margar sérlausnir að samningur þeirra var kallaður svissneskur ostur. Saga Maltverja við samningaborðið er nákvæmlega sú sama. Og finnski samningurinn, sem hér verður til umfjöllunar, er enn ein birtingarmynd þeirra tækifæra sem aðildarviðræðurnar fela í sér.
Aðalatriðið er að gefa ekki leikinn fyrir fram, heldur setjast fullir sjálfstrausts við borðið.
Kannski er landbúnaðarhluti finnska samningsins besta dæmið um það hvað heimamönnum stendur til boða. Þora menn að skoða það? Auðvitað! Það er enda ekkert að óttast.
Finnski samningurinn sýnir að aðild að ESB er hvorki einsleit né sjálfvirk, heldur felur hún í sér mismunandi dýpt eftir stjórnskipun, efnahagslegri uppbyggingu, náttúrufarslegum aðstæðum og pólitískum vilja. Þessi nálgun (e. flexible integration) á að heita lykilforsenda þess að sambandinu hefur bæði auðnast að stækka og dýpka án þess að draga úr samheldni.
Ólíkt Dönum, sem kusu kerfisbundnar undanþágur (e. opt-outs) í kjarnamálum, meðal annars frá fjórfrelsinu, og Maltverjum sem notuðu aðildina til umbreytingar á eigin hagkerfi, völdu Finnar fulla samþættingu við inngöngu sína 1995, en sömdu jafnframt um varanlegar sérlausnir í viðkvæmum málaflokkum, einkum landbúnaði, vegna verndar norðlægra hagsmuna.
Og þeir fengu sitt fram. Niðurstaðan varð að Finnland samdi um sértæk, lögbundin og varanleg úrræði í landbúnaðarmálum, sem eru hluti af aðildarsamningi landsins og samþætt innan sameiginlegrar landbúnaðarstefnu ESB, skammstöfuð CAP.
Stjórnvöld í Helsinki fengu viðsemjendur sína í ESB til að skilgreina norðlægan landbúnað í Finnlandi á jaðri þess mögulega, en vaxtartímabil væri þar mjög stutt, oft aðeins 150 dagar, þar væri lágur hiti og langir, kaldir vetur, en við bættist lítil birta yfir stóran hluta ársins, mikill flutningskostnaður vegna fjarlægðar frá mörkuðum, svo og dreifð byggð og lítill íbúaþéttleiki.
Finnar lögðu þessa stöðu fram með gögnum frá veðurstofum, hagstofum og landbúnaðarstofnunum, sem sýndu að hefðbundin CAP-stuðningsform nægðu ekki til að viðhalda framleiðslu og búsetu á norðlægum svæðum. Því þyrfti að koma til móts við varanlegan samkeppnishalla gagnvart landbúnaði á meginlandi Evrópu. Og það reyndist auðsótt mál.
„Eftir ESB-aðild gátum við loks skipulagt búrekstur til langs tíma og fjárfest með vissu.“
Kjarni finnsku sérlausnarinnar er landfræðileg skilgreining norðlægra svæða, þar sem 62. breiddargráðan gegnir lykilhlutverki. Svæði norðan hennar eru skilgreind sem sérstaklega erfið búsvæði vegna loftslags og fjarlægðar. Á það féllust samningamenn ESB, og gátu því heimilað lögbundinn og varanlegan viðbótarstuðning við landbúnað á þessum norðlægu svæðum, umfram almenna CAP-styrki, sem jafnframt væri óháður árlegri fjárlagagerð.
Kjarni sérlausnarinnar er svokallaður norrænn styrkur (e. northern aid), sem er viðbótarstuðningur við landbúnað á norðlægum svæðum Finnlands, en hann heimilar beinan ríkisstuðning við búskap norðan tiltekinnar breiddargráðu, og nær til mjólkur-, kjöt- og kornframleiðslu, auk garðyrkju.
Eftir ESB-aðild breyttist rekstrarumhverfi finnskra kúabúa í grundvallaratriðum, einkum norðan 62. breiddargráðu. Stuðningur varð fyrirsjáanlegur og varanlegur, sem hafði bein áhrif á fjárfestingar og framtíðarsýn bænda. Í blaðaviðtali lýsir mjólkurframleiðandi í Norður-Pohjanma-héraði breytingunni svo: „Áður vissum við aldrei hvort stuðningurinn héldi. Eftir ESB-aðild gátum við loks skipulagt búrekstur til langs tíma og fjárfest með vissu.“ Annar bóndi í Kainuu-héraði bendir á áhrif á lánshæfi og kynslóðaskipti: „Bankarnir treystu okkur ekki áður. Með Northern Aid varð búið lánshæft og sonur minn sá loks framtíð í búrekstri.“
Niðurstaðan reyndist sú sama í öðrum flokkum finnska landbúnaðarins. Fjárfestingar og sjálfvirkni jukust, ásamt með bættri dýravelferð og orkunýtingu og raunhæfum kynslóðaskiptum í búskap, en andlag alls þessa reyndist líka vera lykilhlutverk bænda í landvernd og nýtingu jaðarlanda, viðhaldi menningarlands og búsetu á norðurslóðum.
Sjálft ESB hefur svo í auknum mæli réttlætt finnsku sérlausnina með vísan til byggðastefnu, fæðuöryggis, sérstaklega í norðlægum ríkjum með langar flutningsleiðir, og þjóðaröryggis í strjálbýli ríki á norðurslóðum.
Reynsla Finnanna sjálfra er sú að full ESB-aðild útilokar ekki varanlega vernd viðkvæmra atvinnugreina, og að fyrirsjáanleiki stuðnings er forsenda fjárfestinga, byggðar og fæðuöryggis. Finnland er raunar eitt sterkasta fordæmi þess að með skýrum samningum og gagnreyndum rökum getur ESB-aðild styrkt landbúnað til lengri tíma – jafnvel við erfiðustu náttúrufarslegu aðstæður í Evrópu.
Svo því þá að óttast samningaviðræður Íslands og ESB? Fer ekki best að byggja þær á reynslu og þekkingu, svo og fullu sjálfstrausti?
