Forseti Bandaríkjanna er óútreiknanlegur og rök hans fyrir þörf Bandaríkjanna á að leggja undir sig Grænland halda engan veginn vatni. Bandaríkin geta farið sínu fram hvað varnir landsins varðar og aðgengi að auðlindum án þess að leggja undir sig Grænland. Það er full ástæða til að flýta þjóðaratkvæðagreiðslu um framhald aðildarviðræðna við ESB. Magnús Árni Skjöld Magnússon, prófessor í stjórnmálafræði við Háskólann að Bifröst og formaður Evrópuhreyfingarinnar, er gestur Ólafs Arnarsonar í hlaðvarpi Eyjunnar.
En við lifum í dálítið breyttum heimi.
„Já, heldur betur.“
Það má segja að maður þekkir varla heiminn sem að við lifum í sem þann heim sem að við höfum búið í til skamms tíma. Óvissan er orðin meiri. Við höfum alltaf verið með ákveðinn hornstein okkar utanríkisstefnu í NATO. Það er náttúrlega í sjálfu sér óbreytt en. Það er ekkert víst að NATO verði óbreytt.
„Nei, þetta er auðvitað mjög stórt mál og vandamálið þarna er auðvitað það að það virðist sem forysta Bandaríkjanna sé ekki að starfa eftir einhverri raunsærri sýn á veruleikann. Eins og bara þessi umræða þeirra um Grænland ber vitni um. Það þarf ekkert að fara neitt lengra heldur en bara horfa á það. Bandaríkin hafa ótakmarkaðan aðgang að Grænlandi. Það er að segja, þeir geta bæði nýtt sér allar auðlindir sem þar eru í jörðu bara með því að koma með bandarísk fyrirtæki og fjárfesta í því að gera það.
Við erum með íslenskt fyrirtæki í námagreftri þarna á Grænlandi, minnsta málið. Bandaríkjamenn hafa bara fullan aðgang að þessum markaði eins og hverjir aðrir.“
Og þeir eru náttúrlega með herstöðvar á Grænlandi.
„Fyrir utan náttúrlega það að þeir geta gert það sem þeim sýnist þegar kemur að varnarmálum Grænlands. Þeir geta byggt þarna upp nánast hvað sem er. Þeir geta haft kjarnorkuvopn á Grænlandi.“
Þeir gætu verið með 100.000, þeir gætu verið með 200.000 hermenn á Grænlandi ef þeir vildu. Þeir voru með 15.000 manns í kalda stríðinu, 15 til 20.000 manns í kalda stríðinu og eru með 150 þarna núna. Og það er áherslan sem þeir eru að leggja á varnirnar eins og staðan er í dag.
Það breytir þá engu hvort Grænland er nýlenda eins og Púertó Ríkó eða hvort Grænland er bara eins og það er í dag, hluti af danska konungsveldinu. Það breytir þá engu, núll. Samt eru þeir að henda þessari fýlubombu inn í vestrænt samstarf.“
Já, já, en við sjáum það að vestrænir leiðtogar, þeir bregðast mjög hart við þessu.
„Já, já, mishart, en við erum auðvitað í þeirri ömurlegu stöðu að þurfa að treysta á þetta stórveldi sem er undir stjórn manns sem virðist ekki vera með heila hugsun, svo ég segi það bara hreint út.“
Það verður bara að segja hlutina eins og þeir eru.
„Já, bara segja þetta eins og þetta er. Hann er með her af einhverju fólki kringum sig sem sér sína hagsmuni í því að styðja við þetta og lepja upp hverja vitleysuna sem maðurinn lætur út úr sér. Og við þurfum að treysta á þetta stórveldi í stríðinu í Úkraínu.“
Jú, jú, og það er nú vafasamt að treysta á það eins og dæmin hafa sýnt.
„Já, algjörlega. Þannig að evrópskir leiðtogar, þeim er vorkunn í þessu máli.“
En þetta hefur í raun og veru gjörbreytt heimsmyndinni. Þetta hefur breytt þeim heimi sem við erum í. Við höfum í áratugi, bara frá 1950 eða þar um bil, þá höfum við verið hluti af NATO, við erum herlaus þjóð en við erum með varnarsamning við Bandaríkin sem kveður skýrt á um það að Bandaríkin ætli að verja okkur. Óvissan í dag er í sjálfu sér orðin alger þegar kemur að báðum þessum þáttum.
„Já, já. Höfum það á hreinu, Ólafur, ég hef alla tíð verið gríðarlega mikill stuðningsmaður Bandaríkjanna. Ég elska Bandaríkin og ég ber gríðarlega virðingu fyrir þeim. Ég var sem ungmenni í stjórn Varðbergs og hef stutt þetta varnarsamstarf við Bandaríkin af heilum hug alla tíð og litið mjög upp til Bandaríkjanna og finnst ótrúlega merkilegt það sem þeir hafa gert í kjölfar seinni heimsstyrjaldarinnar. Bandaríkjamenn voru arkitektar að Evrópusambandinu. Dean Acheson, sem var utanríkisráðherra hjá Truman, hann var bara einn af „founding fathers“ Evrópusambandsins, þó svo að hann sé svo sem ekki talinn svona opinberlega í þeim hópi, þá var hann það samt. Og Bandaríkin studdu þetta með ráðum og dáð. Þau bjuggu til Sameinuðu þjóðirnar. Þau bjuggu til kerfi sem tryggði hérna frið og stöðugleika og unnu að því að brjóta niður tollamúra og tryggja frjáls viðskipti og unnu að því að breiða út hugmyndina um lýðræði og mannréttindi. Í 70-80 ár gerðu þau það. Auðvitað með misjöfnum árangri og auðvitað voru hagsmunir Bandaríkjanna líka í forgrunni í ýmsum aðgerðum þeirra, en engu að síður voru þau að vinna að þessum málum.“
Já, já, Marshall-prógrammið til dæmis á sínum tíma, það var í raun og veru til þess að búa til bandamenn og viðskiptafélaga úr Evrópu.
„Já, og bara tryggja lýðræði og stöðugleika og frið. Þeir hafa beitt stofnunum eins og Alþjóðabankanum og Alþjóðagjaldeyrissjóðnum til þess að reyna að brjóta niður spillingu í þeim ríkjum sem þessar stofnanir hafa komið inn í til að vinna með. Og það hefur auðvitað orðið til þess að einræðisherrar og alræðissinnar víða hafa hallað sér frekar að Kína heldur en þeim, vegna þess að þeir hafa ekki viljað breyta háttum sínum og hætta að arðræna þjóðir sínar og kúga þær. En núna er bara uppi einhver staða þarna í Bandaríkjunum sem er bara fullkomið rugl.
Sem betur fer eru samt leiðtogar í Bandaríkjunum sem tala gegn þessu og við sjáum það og vonandi er þetta tímabundið ástand. Það er það sem evrópskir leiðtogar eru auðvitað að vona. Þeir eru auðvitað að reyna bara að halda friðinn eins mikið og hægt er þangað til það verða valdaskipti í þessu landi, sem allir vona að verði.“
Jú, jú, en svo eru margir sem hafa áhyggjur af því að Bandaríkin virðast núna vera að hverfa aftur til þeirrar stefnu sem Monroe Bandaríkjaforseti markaði …
„Veistu, ég veit ekki hvort þeir eru að hverfa aftur til neins eða bara sökkva ofan í einhverja hyldýpis gjá ruglræðis.“
Því miður þá virðist lýðræðið standa mjög höllum fæti í Bandaríkjunum eins og sakir standa, réttarríkið stendur höllum fæti.
„Ég ætla nú ekki að afskrifa bandaríska lýðveldið. Það er mikið af stofnunum sem eiga að vinna gegn því sem að virðist vera einlægur draumur núverandi Bandaríkjaforseta, að brjóta niður lýðræðið og búa til einræðisríki þarna. Það eru þarna stofnanir sem munu standa gegn því. Við þurfum hins vegar að sjá hvort þingkosningarnar sem verða á þessu ári, hvort þær fara friðsamlega fram og hvort niðurstöður þeirra verði virtar.
Flokkur forsetans stendur höllum fæti samkvæmt skoðanakönnunum og ef hann missir meirihlutann í þinginu þá er hann auðvitað kominn með mjög voldugan og verðugan andstæðing þar sem hugsanlega getur á einhvern hátt ballanserað út þessi vondu áhrif sem viðkomandi aðili er að hafa á ástandið í heiminum.“
Já, en við svo búið er gríðarleg óvissa og sú heimsmynd sem við höfum reitt okkur á þar sem lög og reglur gilda og þessi sterku eru ekki að beita afli. Og Bandaríkin voru nú svona, við vitum alveg að ferill þeirra er ekkert hreinn í þeim málum alls staðar í heiminum, en gagnvart Evrópu þá hafa þau staðið sína plikt fram til þessa …
„Við skulum hafa þetta á hreinu. Íslenska lýðveldið er stofnað í upphafi þess tímabils sem Bandaríkjamenn bjuggu til, sem hefur verið mjög vinveitt smáríkjum, hliðhollt smáríkjum. Og smáríki hafa getað reitt sig á það að það séu einhverjar alþjóðareglur sem ganga út frá því að þeirra hagsmunir séu ekki fótum troðnir af hinum stóru og sterku. Evrópusambandið er í rauninni meiður af þessari hugmyndafræði og gengur út á það að búa til regluverk þar sem það er tryggt að hinir smáu hafi rödd og að hinir stóru geti ekki vaðið yfir þá á skítugum skónum. Þetta er mjög hagfellt fyrir okkur Íslendinga, fyrir þetta litla ríki sem er hérna í Norður-Atlantshafi. Ef þetta breytist, ef þessi heimsmynd er brotin niður og það verður bara afl hins sterka sem ræður þá auðvitað verðum við að sætta okkur við það. Við getum ekki gert neitt til þess að breyta því.“
Við verðum auðvitað að bregðast við með einhverjum hætti. Eins og staðan er í dag, í þessari ótryggu stöðu sem heimurinn er í dag, þar sem er komið tollastríð. Það er ágætt að standa utan tollabandalaga væntanlega þegar þegar allir eru að lækka tolla. En þegar tollar fara að hækka eins og núna er og komið tollastríð og við höfum þegar séð, þó að Evrópusambandið hafi raunar útfært þá tolla gagnvart Íslandi og Noregi með járnblendið þannig að í raun og veru bitnar það ekki á okkur …
„Ætti ekki að þurfa að gera það, nei.“
Það var útfært eins hagstætt fyrir okkur og hugsast gat, en ef það er hafið tollastríð og ef það heldur áfram þá getum við ekkert staðið utan tollabandalaga.
„Já, já, það er auðvitað ákveðið sjónarmið en eins og ég segi, við vitum ekkert hvað gerist bara í næstu viku af því að Bandaríkjaforseti er fullkomlega óútreiknanlegur.“
En getum við bara beðið með hendur í vösum? Það búið að boða þessa þingsályktunartillögu um um þjóðaratkvæðið. Er ekki bara full ástæða til að halda þessa þjóðaratkvæðagreiðslu eins fljótt og mögulegt er?
„Jú, jú, ég held að það sé alveg full ástæða til þess. Þetta er auðvitað ekkert flókin spurning. Hvort við eigum að halda þessum viðræðum áfram og í sjálfu sér er þetta bara spurning um það að koma á aðildarsamningi sem síðan er hægt að greiða atkvæði um í framhaldinu.“
Og ef hann er jafnvondur og Miðflokkurinn og aðrir andstæðingar aðilar halda fram, þá hlýtur þjóðin að hafna honum.
„Þá bara greiði ég atkvæði gegn þeim samningi, það er bara þannig.“
