Í liðinni viku birtist í Dagmálum Morgunblaðsins viðtal sem Elínborg Una Einarsdóttir blaðamaður átti við þær Hildi Ýr Ísberg og Halldóru Björt Ewen, íslenskukennara við Menntaskólann við Hamrahlíð. Hildur Ýr kom þar meðal annars inn á að gjarnan væri ætlast til þess að skólar drægju úr kröfum til nemenda. Hún og kollegar hennar við Hamrahlíðarskólann stæðu þó fastir á þeim viðmiðum sem fram til þessa hefðu gilt. Lagði hún áherslu á að þeir sem lykju stúdentsprófi yrðu að búa yfir nægri þekkingu til að geta hafið krefjandi háskólanám. Halldóra Björt bætti því við að nemendur vildu fá viðfangsefni sem reyndu á getu þeirra.
Ég tek undir með Hildi Ýr og Halldóru Björt; gera þarf mun meiri kröfur til nemenda í íslensku og að sama skapi er brýnt að auka áherslu á málvöndun og þar með skýrari hugsun. Mig langar að nota þennan vettvang til að tíunda eitt og annað tengt málfari sem ég hef hnotið um í fjölmiðlum undanfarnar vikur (en listinn gæti orðið miklu lengri).
Í Morgunblaðinu í liðinni viku (16. mars) ræddi Sigurður Bogi Sævarsson blaðamaður við séra Irmu Sjöfn Óskarsdóttur, sóknarprest í Hallgrímskirkju, þar sem hún nefndi hvort „ekki mætti hreyfa við gömlu fleirtölunni og þéringum“ í guðsþjónustunni sem væru „barn síns tíma“ eins og hún orðaði það. Segja mætti „miskunna okkur“ í stað „miskunna þú oss“ svo dæmi sé tekið.
Mér þótti í meira lagi undarlegt að heyra prestinn tala um þéringar í þessu sambandi því enginn er þéraður í Biblíunni. Þar birtist aftur á móti gömul tvítala og fleirtala sem er löngu horfin úr daglegu máli en hægt að nota við hátíðleg tilefni. Fyrrum voru fornöfnin við og þið notuð um tvo einstaklinga en fornöfnin vér og þér um fleiri en tvo. Í Biblíuþýðingunni sem út kom 2007 var þessu að mestu leyti hætt illu heilli. Nú hyggjast menn ganga skrefinu lengra og draga enn úr hátíðleika guðsþjónustunnar með því að einfalda málið svo það líkist talmáli. Ef allt væri með felldu ætti hvert mannsbarn að skilja muninn á gamalli tvítölu og fleirtölu. Hér er um sáraeinfalt atriði að ræða sem lærist sæmilega greindum börnum á innan við stundarfjórðungi.
Þetta er enn eitt dæmið afsláttarhyggju samtímans, samfara sífelldum tilraunum til afhelgunar. Messuformið á með réttu að vera virðulegt og upphafið og ef út í það er farið þá á allt tungutak sinn stað og sína stund. Svo dæmi sé tekið þá skipar karlinn í brúnni skipverjum sínum ekki fyrir með sama orðfæri og hjúkrunarfræðingurinn beitir er hann ræðir við sjúklinginn á slysavarðstofunni. Það liggur í hlutarins eðli.
Í frétt á vef Ríkisútvarpsins hinn 11. mars sl. sagði frá fjölmennu kvikmyndatökuliði sem yrði að störfum á Ströndum næsta mánuðinn. Fram kom að kveikjan að söguþræði umræddrar kvikmyndar væru svokölluð baskavíg og margtönnlast á því að þau hafi átt sér stað á sextándu öld. Hið rétta er að gengið var milli bols og höfuðs á umræddum ribböldum árin 1615 og 1616 — það er á sautjándu öld. Ég leit aftur á fréttina í gær og þetta hefur ekki enn verið leiðrétt. Málfarsráðunautarnir virðast lítt sinna yfirlestri (sé sú starfstétt yfir höfuð enn til).
Annars eru „fréttir“ á vef Ríkisútvarpsins mér sífellt undrunarefni. Hinn 25. febrúar sl. birtist þar „fréttaskýring“ um nýja heimildaþáttaröð á streymisveitunni Netflix þar sem hulunni er „svipt af myrkum hliðum raunveruleikaþáttarins America‘s Next Top Model“ en keppendur sögðu víst ekki farir sínar sléttar. Það þurfti heila tvo starfsmenn stofnunarinnar til að setja saman umræddan texta. Sú spurning situr eftir í mínum huga hvers vegna ein helsta menningarstofnun ríkisins eyði skattfé til að segja fréttir af slíku lágmenningardrasli í öðrum löndum. Raunar var fréttin á vef stofnunarinnar óttalegt drasl líka.
Er ekki hægt að hefja þetta upp á hærra plan?
Ég legg áherslu á að nemendur mínir geri greinarmun á tengistriki og þankastriki. Þeir sem skilja ekki muninn hefðu getað misskilið fyrirsögnina um íþróttakonuna sem birtist á forsíðu Morgunblaðsins 19. febrúar síðastliðinn:
ARNA SIG-
RÍÐUR FYRST
ÍSLENDINGA
Forsætisráðherra og formaður Samfylkingarinnar var harðlega gagnrýndur á dögunum fyrir þau ummæli að „selja landið fokdýrt“ yrði af aðildarviðræðum við Evrópusambandið. Vitaskuld er um líkingamál og ósanngjarnt að kalla forsætisráðherrann „landsölumann“ eins og forystumenn Sósíalistaflokksins (forvera Samfylkingarinnar) voru gjarnir á að nefna stuðningsmenn vestræns samstarfs. Hvað sem því líður þá er vond íslenska að „selja landið fokdýrt“ í yfirfærðri merkingu.
Það var heldur ekki íslenskulegt þegar hin heimsfræga söngkona Laufey Lín Jónsdóttir skrifaði á X-ið 16. mars sl.: „Takk fyrir að stíga inn í heiminn minn … “
Gildi vandlegs yfirlestrar verður seint ofmetið.
Þegar ég held langa fyrirlestra gef ég nemendum mínum venjulega stutt hlé þegar talan er svo að segja hálfnuð og segi gjarnan að menn geti þá farið út að reykja sem vekur kátínu enda nálega ekkert um reykingar meðal allsgáðra ungmenna (tóbaksins er samt bara neytt með öðrum hætti).
Tóbaksauglýsingar hafa verið bannaðar sl. 55 árin hér á landi en ég rakst á gamalt tölublað vikuritsins Fálkans á dögunum þar sem lesa mátti þennan texta í auglýsingu á Camel-vindlingum: „Á sjó og landi, sumar og vetur. Ilmandi Camel — og allt gengur betur“. Máttur hins stuðlaða og rímaða máls verður seint ofmetinn. Ljóðstafirnir gátu meira að segja breytt reykingastybbu í sæla angan.
Hinn 17. febrúar sl. birtist frétt með þessari fyrirsögn á Vísi: „Rikki G kafnaði aftur í beinni útsendingu“. Mig rak í rogastans því enginn kafnar tvisvar. Að kafna merkir að deyja af súrefnisskorti. Eftir að hafa lesið fréttina kom í ljós að umræddum Rikka hafði bara svelgst á.
Er virkilega til of mikils mælst að blaðamenn séu sæmilega hugsandi?
Daginn eftir að Rikka svelgdist á var boðað til málstofu í Háskólanum um „karlmensku, bakslag og leiðir til andspyrnu“ eins og það var orðað. Málstofan var kynnt sem svo að þar yrði rætt um „hvernig ráðandi og hervæddar ímyndir karlmennsku eru samofnar hugmyndafræði öfgahægrisins, kapítalisma og oftar en ekki í andstöðu við hugmyndir um kynjajafnrétti, inngildingu og ýmis grundvallarréttindi“. Síðan sagði að skoðað yrði „hvernig til að mynda ákall um aðgerðir gegn loftslagsbreytingum eða „fasisma“ getur virkjað hópa til aðgerða en leiðir [sic] ekki endilega til pólitískra umbreytinga“.
Þessi óskaplegi orðavaðall er talsvert lengri en í raun á framsetning af þessu tagi lítið skylt við fræðimennsku. Ekki er annað sjá en um hafi verið að ræða stjórnmálafund undir formerkjum vísindastarfs og af nægu slíku að taka í kjaftadeildum háskólanna. Það var síðan til að kóróna ósómann að erindin skyldu öll flutt á ensku við Háskóla „Íslands“.
Nokkrum dögum áður var efnt til fundar í Háskólanum sem bar yfirskriftina „Hugmyndir um fjölskylduna út frá kenningum Marxisma og hinsegin fræða“. Þetta er sama marki brennt — pólitík í fræðilegum búningi og svo á að skrifa marxisma með litlu m-i, ekki stóru.
Í frétt á vef Morgunblaðsins 11. febrúar sagði að haframjólk væri ekki mjólk. Mér þótti þar dálítið undarlega að orði komist enda alvanalegt að notast við sama hugtak um afurðir sem hafa skilda eiginleika. Mér kemur til hugar hnetusmjör í þessu samhengi sem ekki er mjólkurafurð. Og svo má ekki gleyma hinu góða orði viðsmjör sem er viðbit þeirra Miðjarðarhafsmanna sem rækta smjörvið hvarvetna og hafa gert frá ómunatíð. Það góða orð mætti gjarnan nota meira.
Þetta leiðir líka hugann að elstu kunnu forfeðrum okkar, indóevrópumönnum, sem að öllum líkindum bjuggu á sléttunum norðan Svartahafs 4500 til 2500 árum fyrir Krists burð. Líkamlega hreysti sína áttu þeir ekki síst því að þakka að þeim auðnaðist að neyta mjólkurafurða. Þar með gátu þeir innbyrt margfalt meira magn eggjahvítuefna en aðrar þjóðir (og einhvern veginn kann ég miklu betur við orðið eggjahvítuefni en prótín). Með nýtingu mjólkurinnar mátti vinna fimmfalt það magn hitaeininga sem kjötið af skepnunum hefði gefið af sér eitt og sér.
Sigra forfeðranna getum við því að stórum hluta þakkað mjólkinni. „Mjólk er góð“ segir í best heppnaða vígorði íslenskrar auglýsingasögu. Í íslenskunni er það líka oftar en ekki einfaldleikinn sem blífur.
