Síðastliðinn miðvikudag voru liðin rétt fimmtán ár frá kjarnorkuslysinu í Fukushima í Japan. Öflugur landskjálfti og flóðbylgja sem honum fylgdi ollu algjöru rafmagnsleysi svo þrír kjarnaofnar bræddu úr sér. Alls var 470 þúsund manns gert að yfirgefa heimili sín og miklar efnahagsþrengingar fylgdu í kjölfarið. Slysið vakti ugg víða um heim — ekki hvað síst óttuðust menn geislun frá kjarnorkuverinu en í fréttaskýringu sem birtist í Welt í liðinni viku kemur fram að engin staðfest dauðsföll séu tengd geisluninni sem barst frá verinu. Aftur á móti hafi fjölmargir látið lífið af völdum rýmingarinnar, sér í lagi aldraðir og sjúkir. Mun fleiri hafi þó beðið bana af völdum landskjálftans sjálfs og fljóðbylgjunnar sem fylgdi. Lærdómur Japana af slysinu var að auka öryggisráðstafanir í kjarnorkuverum og til stendur að endurræsa kjarnaofna Fukushima-orkuversins í náinni framtíð. Ríkisstjórn Þýskalands, undir forystu Angelu Merkel kanslara, tók aftur á móti ákvörðun um að loka síðustu kjarnorkuverum þar í landi í kjölfar Fukushima-slyssins.
Afleiðingum kjarnorkuslyssins eru gerð góð skil í grein sem birtist í Welt síðastliðinn föstudag eftir þau Önnu Veroniku Wendland og Amerdeo Sarma. Wendland er vísindasagnfræðingur sem hefur sérhæft sig í sögu Úkraínu og sögu öryggisþátta kjarnorkuvera. Sarma er rafmagnsverkfræðingur sem unnið hefur að rannsóknum á gervivísindum og hindurvitnum.
Þau Wendland og Sarma segja þá mynd sem dregin hafi verið upp af stjórnlausum geislavirkum vítislogum (þ. unbeherrschbaren radioaktiven Inferno) í kjölfar slyssis í Fushima ekki standast skoðun. Sannarlega hefði alvarlegt iðnaðarslys átt sér stað og afleiðingar þess miklar, efnahagslegar jafnt sem félagslegar. En af slysinu verði ekki dregin sú ályktun að kjarnorka sé í eðli sínu stjórnlaus (þ. unbeherrschbar).
Umfram allt yrði að hafa í huga að þær aðstæður sem leiddu til slyssins í Fukushima eigi ekki við í Þýskalandi — enda yrðu ekki fljóðbylgjur þar viðlíka þeim sem skullu á ströndum Japans umræddan dag (um slíkar flóðbylgjur er notað japanska orðið tsunami sem orðið hefur að alþjóðaorði). Samt sem áður hefðu þýsk kjarnorkuver verið hönnuð með það í huga að standast óvenjuleg áreynslu og var þá horft til hvers kyns náttúruhamfara sem gengið hafa yfir Norður-Evrópu síðastliðin tíu þúsund ár. Mikilvægustu hlutar þýskra kjarnorkuvera hefðu ekki getað farið undir vatn og þá hefðu varaaflskerfi komið í veg fyrir algjört rafmagnsleysi. Þau Wendland og Sarma tíunda í greininni ýmsar frekari tæknilegar útfærslur á öryggiskerfum þýskra kjarnorkuvera sem hefðu tryggt að rokgjörn geislavirk efni (þ. flüchtigen radioaktiven Stoffe) slyppu ekki út í andrúmsloftið við alvarleg slys.
Þau benda líka á að notkun jarðefnaeldsneytis sé mun líklegri til að valda stórfelldum dauðsföllum en kjarnorka og vísa til rannsókna sem sýna að með notkun kjarnorku hefur milljónum dauðsfalla verið afstýrt á undangengnum áratugum.
Þrátt fyrir að allt hafi þetta legið ljóst fyrir árið 2011 tók ríkisstjórn Angelu Merkel kanslara ákvörðun um að hætta alfarið starfrækslu kjarnorkuvera í kjölfar slyssins í Fukushima. Aðrar þjóðir — þar með taldir Japanir — bættu hins vegar öryggi kjarnorkuvera og eftirlit en Þjóðverjar lokuðu síðustu kjarnaofnum sínum í aprílmánuði 2023, þó svo að þeir ofnar væru líklega einhverjir þeir öruggustu í heimi.
Þjóðverjar súpa enn seyðið af ákvörðunum stjórnar Merkel í formi síhækkandi orkuverðs, aukinni losun gróðurhúsaloftegunda og þeim efnahagslega samdrætti sem eðlilega hefur fylgt orkuskorti.
Þau Anna Veronika Wendland og Amerdeo Sarma segja tvennt mega læra af slysinu í Fukushima. Annars vegar að beislun kjarnorku sé ekki hættulaus en áhættan sé engu að síður tæknilega viðráðanleg. Hana verði að meta í samhengi við aðra valkosti — til að mynda í samanburði við varanlegar afleiðingar bruna jarðefnaeldsneytis og hafa þurfi vökult auga með öryggisatriðum kjarnorkuvera öllum stundum. Hins vegar verði skynsamleg orkustefna að byggja á staðreyndum gögnum — ekki tilfinningum.
Merkel lét undan þrýstingi kjarnorkuandstæðinga — hóps sem á sér rætur í hippahreyfingunni. Það fólk gat við svo búið farið á eftirlaun í fullnægju þess að draumur þeirra um kjarnorkulaust Þýskaland hefði ræst — nema hvað afkomendur þeirra þurfa að borga brúsann í formi verri lífskjara. En þetta er ekki einasta áfellisdómur yfir Merkel heldur líka flokki kristilegra demókrata sem stóð með formanni sínum. Félagsmálaráðherra í stjórninni á þeim tíma var Ursula von der Leyen. Hún studdi ákvörðun Merkel af heilum hug en gagnrýnir nú orkustefnu Þjóðverja þaðan sem sem hún situr á stóli forseta framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins. Hræsni kynnu einhverjir kalla það.
