Um helmingur allra aflaheimilda í íslenskum sjávarútvegi er í eigu 50 einstaklinga, margir þeirra eru tengdir fjölskylduböndum. Þessar eignir eru að mestu í höndum fárra stórra fjölskyldna sem jafnframt fara með stjórn stærstu útgerðarfélaga landsins, að því er fram kemur í nýjustu Sjávarútvegsskýrslu Heimildarinnar.
Yfirráð fárra stórfyrirtækja
Stóru útgerðirnar ráða yfirgnæfandi hluta aflaheimilda. Tuttugu stærstu útgerðirnar fara með yfir 78% þeirra og margar þeirra tengjast í gegnum eignabönd og eiga minni útgerðir. Þrátt fyrir að Samtök fyrirtækja í sjávarútvegi vísi í minni útgerðir þegar rætt er um veiðigjöld, eru það í raun stærstu félögin sem halda kvótanum.
Óbreytt yfirráð þrátt fyrir markaðsskráningu
Brim hf., stærsta útgerð landsins, fer með samtals 12,16% aflaheimilda með dótturfélögum og hefur einnig hlut í öðrum útgerðum. Guðmundur Kristjánsson, stærsti eigandi Brims, á einnig Útgerðarfélag Reykjavíkur – eitt stærsta útgerðarfélag landsins. Fjölskylda hans heldur nær 50% hlut í Brimi.
Tvær fjölskyldur ráða Ísfélaginu
Guðbjörg Matthíasdóttir og erfingjar Marteins Haraldssonar eiga saman 60,55% í Ísfélaginu, sem á 6,82% aflaheimilda. Þrátt fyrir markaðsskráningu eru stjórn félagsins og yfirráð áfram í höndum þessara fjölskyldna.
Samherji og Síldarvinnslan – flókin eignatengsl
Fjölskyldur á bak við Samherja, Gjögur og Vísi eru lykilaðilar að eignarhaldi í Síldarvinnslunni, fjórðu stærstu útgerð landsins. Þessar fjórar fjölskyldur eiga saman yfir 50% í félaginu, sem sjálft á nær 12% aflaheimilda. Samherji og tengd félög eiga samtals 23% aflaheimilda. Samkeppniseftirlitið og Fiskistofa hafa átt erfitt með að greina þessi eignatengsl.
Auðurinn nýttur víða
Árið 1997 réðu sömu fyrirtæki og nú eiga 70 % aflaheimilda yfir 30% aflaheimilda. Þegar kvótakerfið var gert varanlegt og kvóti varð viðskiptaleg eign, jókst fjármögnunargeta útgerða stórlega. Fjölmargir útgerðareigendur hafa síðan notað arðinn til fjárfestinga víða, meðal annars í fjölmiðlum. Árið 2009 keyptu nokkur stórútgerðarfélög Árvakur (útgefanda Morgunblaðsins) til að hafa áhrif á umræðu, samkvæmt fyrrverandi útgefanda blaðsins.
Kaupfélag Skagfirðinga byggir á kvóta
Kaupfélag Skagfirðinga á FISK-Seafood, sem hefur 5,66% aflaheimilda, og stóran hlut í Vinnslustöðinni með 4,25%. Félagið hefur einnig fjárfest í fjölmörgum öðrum greinum, m.a. matvælaframleiðslu, veitingum, afþreyingu og fjölmiðlum, og er stærsti eigandi Mjólkursamsölunnar. Samkeppniseftirlitið bannaði fyrirtækinu að kaupa mæjónesfyrirtækið Gunnars ehf. árið 2023 eins og frægt varð.
Guðbjörg Matthíasdóttir – fjárfestingaveldið
Eigandi Ísfélagsins, Guðbjörg Matthíasdóttir, keypti þó Gunnars í gegnum annað félag sitt, Mylluna-Ora, sem hún á að mestu með fjölskyldu sinni. Það félag á fjölmörg matvælafyrirtæki, s.s. Mylluna, Frón og Ora, auk helmingshlutar í innflutningsrisanum Ó. Johnson & Kaaber. Hún á einnig Fastus, sem hefur sameinað nokkur fyrirtæki og er virkt í heildsölu á vörum til veitingareksturs og heilbrigðisvörum. Hún er auk þess hluthafi í Klíníkinni, Dominos á Íslandi og Morgunblaðinu.
Samherjafjölskyldan fjárfestir víða
Þorsteinn Már Baldvinsson og Kristján Vilhelmsson – áður eigendur Samherja – hafa flutt hluta auðsins yfir í fjárfestingafélagið Kaldbak. Það á m.a. hluti í Högum, Sjóvá, Jarðborunum og fleiri félögum. Þeir eiga einnig hlut í Eimskip, m.a. með fyrrverandi eiginkonu Þorsteins.
Skýrsla um krosseignatengsl í vinnslu
Á Alþingi hefur verið samþykkt að láta vinna skýrslu um eignatengsl stærstu útgerða og tengdra aðila. Skýrslan, sem unnin verður af atvinnuvegaráðuneytinu, á að taka til eignarhalds tuttugu stærstu útgerðarfélaga, tengdra félaga og krosseignatengsla, með hliðsjón af samkeppnislögum.
