fbpx
Föstudagur 19.apríl 2024
EyjanFastir pennar

Björn Jón skrifar: Að sigra dauðann

Eyjan
Sunnudaginn 31. mars 2024 15:00

Bengt Ekerot og Max von Sydow í hlutverkum Dauðans og riddarans í mynd Ingmars Bergmans, Sjöunda innsiglinu frá árinu 1956. Mynd af vef Svenska filminstitutet.

Ekki missa af Helstu tíðindum dagsins í pósthólfið þitt

Lesa nánar

Ég horfði á dögunum á eina kunnustu mynd Ingmars Bergman, Sjöunda innsiglið eða Det sjunde inseglet. Nafnið er sótt til Opinberunarbókarinnar. Á himni er þögn áður en englarnir rjúfa innsiglin og yfir jörðina steypast plágur, styrjöld, örbirgð, drepsóttir og dauði. Ingmar Bergman var prestssonur og hafði sem drengur á ferð með föður sínum séð á vegg í lítilli kirkju í Smálöndum málaða engla, dreka, básúnur, djöfla, mannlegar verur og riddara tefla við dauðann. Þetta varð honum innblástur verksins en þarna birtist sú myndlíking að tilveran sé tafl mannsins við dauðann — og dauðinn mun fara sínu fram þó taflið veiti frest.

Óttinn við tortímingu

„Og englarnir sjö, sem héldu á básúnunum sjö, bjuggu sig til að blása. Hinn fyrsti básúnaði. Þá kom hagl og eldur, blóði blandað, og því var varpað ofan á jörðina. Og þriðjungur jarðarinnar eyddist í loga, og þriðjungur trjánna eyddist í loga, og allt grængresi eyddist í loga. Annar engillinn básúnaði. Þá var sem miklu fjalli, logandi af eldi, væri varpað í hafið. Þriðjungur hafsins varð blóð.“

Kvikmynd Bergman hefst á þessum spádómi úr opinberun Jóhannesar en þegar hún var frumsýnd um miðbik sjötta áratugarins fannst mörgum þetta minna illþyrmilega á eyðileggingarmátt atómsprengjunnar — raunverulega ógn sem menn bjuggu við á þeim tíma, en persónur myndarinnar, sem á að gerast á fjórtándu öld, hræðast pestina sem vofir yfir þeim líkt og sverðið sem hékk yfir hirðmanninum Damóklesi á einu hrosshári. Ógnin af atómsprengjunni var líka raunveruleg fyrir Íslendingum eins og lesa má um í skýrslu Almannavarna ríkisins frá því mars 1963 sem ég blaðaði í á dögunum. Þar kemur fram að yrði eins megatonns atómsprengju varpað á Keflavíkurflugvöll og geislavirkt úrfall bærist þaðan yfir suðvesturhluta landsins yrði það að líkindum meirihluta landsmanna að fjörtjóni.

Kjarnorkuváin er mönnum aftur orðin hugstæð, nú þegar í álfunni geysar mesti ófriður frá því í síðari heimstyrjöld og viðbúið að fram haldi næstu árin með sífelldri stigmögnun eins og það er kallað; eyðileggingu, örkumlun, dauða. Og engan þurfti að undra að sigursælasta kvikmynd nýliðinnar Óskarverðlaunahátíðar var stórvirki Christophers Nolan um J. Robert Oppenheimer, föður atómsprengjunnar, en myndin er byggð á ævisögu hans eftir Kai Bird og Martin J. Sherwin sem út kom árið 2005 og ber heitið American Prometheus. Um Prómeþeif má lesa í Verkum og dögum Hesíódosar, en hann rændi eldinum og færði mönnunum. Í refsiskyni sendu guðirnir Pandóru til mannheima með öskju fulla pesta sem síðan hafa hrjáð mennina. Og ekki nóg með það heldur var Prómeþeif sjálfum refsað með þeim hætti að hann var fjötraður við klett þar sem örn át úr honum lifrina á degi hverjum en að næturlagi greri hún jafnharðan.

Í hinum heiðna sið er óhugnaðurinn í ríki guða engu minni en í mannheimi.

Í Getsemane

Stundum er sagt að ljóðið „rati til sinna“. Í gær rak ég fyrir tilviljun augun á fallega innbundið ljóðasafn Snorra Hjartarsonar sem ég hafði gleymt að ég ætti uppi í hillu. Ég opnaði safnið og við mér blasti kvæðið Í garðinum sem birtist fyrst í ljóðabókinni Á Gnitaheiði sem út kom 1952, en á Gnitaheiði lá Fáfnir á gulli sínu, Fáfnir sem Sigurður Sigmundsson banaði. Kvæðið er samt miklu nær í tíma og rúmi og engu líkara en við lesandanum blasi gorkúluskýið:

álengdar rís og hnígur þúsundvængjaður þytur

þungaður feigð og kvöl

Skáldið sækir líka innblástur í frásögn guðspjallanna af örvæntingu Krists í Getsemane:

Þið sofið, svo fast hefur blekkingin gullna bitið.

Það bjarmar á hjálmaða menn undan hverri grein.

Líkingamálið er magnþrungið er „gnýrinn vex“ og „hallfleytt stálfuglager“ rís yfir bleika jörð.

Enn er vegljóst

Þrátt fyrir hryllinginn má greina vonarneista og kvæði Snorra endar á þessum hendingum:

enn er vegljóst, vakið í garðinum, trúið

og vitið ég kom hingað aftur í friðhelgri tign.

Hallgrímur Pétursson teflir líka hjálpræði Krists gegn grimmd dauðans:

Með sínum dauða hann deyddi
dauðann og sigur vann,

segir í sálminum Um dauðans óvissan tíma sem sunginn hefur verið yfir moldum Íslendinga í hálft fjórða árhundrað — og þetta, einmitt þetta, er kjarninn í boðskap kristninnar sem vert að huga að á páskum:

Enn er vegljóst sama hvað á dynur.

Athugasemdir eru á ábyrgð þeirra sem þær skrá. DV áskilur sér þó rétt til að eyða ummælum sem metin verða sem ærumeiðandi eða ósæmileg. Smelltu hér til að tilkynna óviðeigandi athugasemdir.

Fleiri fréttir

Pennar

Mest lesið

Nýlegt

EyjanFastir pennar
Fyrir 2 vikum

Þorsteinn Pálsson skrifar: Vandinn við að hafa ekki prinsipp

Þorsteinn Pálsson skrifar: Vandinn við að hafa ekki prinsipp
EyjanFastir pennar
Fyrir 3 vikum

Þorsteinn Pálsson skrifar: Fjörutíu og tvö prósent

Þorsteinn Pálsson skrifar: Fjörutíu og tvö prósent
EyjanFastir pennar
Fyrir 3 vikum

Björn Jón skrifar: Verðleikar og andverðleikar 

Björn Jón skrifar: Verðleikar og andverðleikar 
EyjanFastir pennar
Fyrir 3 vikum

Sigmundur Ernir skrifar: Hægrimenn óttast sköpunarkraftinn

Sigmundur Ernir skrifar: Hægrimenn óttast sköpunarkraftinn
EyjanFastir pennar
Fyrir 4 vikum

Þorsteinn Pálsson skrifar: Gasið er að rjúka úr henni

Þorsteinn Pálsson skrifar: Gasið er að rjúka úr henni
EyjanFastir pennar
18.03.2024

Svarthöfði skrifar: Hjartað slær með bankastjóranum og krónunni – fullveldið sjálft að veði

Svarthöfði skrifar: Hjartað slær með bankastjóranum og krónunni – fullveldið sjálft að veði
EyjanFastir pennar
10.03.2024

Björn Jón skrifar: Laugavegurinn — in memoriam

Björn Jón skrifar: Laugavegurinn — in memoriam
EyjanFastir pennar
09.03.2024

Sigmundur Ernir skrifar: Hvirfilbylur bölmóðsins

Sigmundur Ernir skrifar: Hvirfilbylur bölmóðsins
EyjanFastir pennar
03.03.2024

Björn Jón skrifar: Tilbrigði við fegurð

Björn Jón skrifar: Tilbrigði við fegurð
EyjanFastir pennar
02.03.2024

Sigmundur Ernir skrifar: Þegar afturhaldið andar ofan í hálsmálið

Sigmundur Ernir skrifar: Þegar afturhaldið andar ofan í hálsmálið