Grein þessi eftir Sölva Tryggvason birtist í DV í síðustu viku. Hún er endurbirt hérna með góðfúslegu leyfi höfundar.
— — —
Innspýting í peningamarkaðssjóði hefði staðið undir ICESAVE
Ríkisstjórnin setti á haustmánuðum um það bil 200 milljarða í kaup á vafasömum bréfum úr peningamarkaðssjóðum ríkisbankanna. Miðað við mat margra ráðherra á skuldbindingum vegna Icesave samninganna, hefði þessi upphæð getað staðið undir því sem Íslendingar koma til með að greiða vegna Icesave og rúmlega það. Þegar 200 milljarða innspýtingin inn í peningamarkaðssjóði var ákveðin ríkti alger talnablinda í samfélaginu. Í umræðunni höfðu meðal annars verið allar skuldir bankanna erlendis og aðrar upphæðir sem létu 200 milljarða líta út fyrir að vera fremur lága upphæð. Í dag ættu hins vegar flestir að átta sig á hversu há upphæð 200 milljarðar eru. Næstum því allt lánið frá AGS og upphæð sem dugar til að reka heilbrigðiskerfið í heild sinni í nærri tvö ár. Stór hluti af fjárlögum Íslands í heilt ár.
Hefði verið hægt að fella niður 15% allra fasteignalána Íslands
20% afskrift af öllum fasteignalánum á Íslandi kostar samkvæmt mati Seðlabankans 285 milljarða króna, þannig að þessi upphæð hefði líka dugað langleiðina til þess. Gróflega áætlað hefði upphæðin dugað til að afskrifa um það bil 15% af öllum fasteignalánum á Íslandi. Hugmyndin um að fella niður hluta fasteignalána hefur verið skotin í kaf vegna kostnaðar af sömu stjórnmálamönnum og gerðu engar athugasemdir við kaup ríkisbankanna á bréfunum í peningamarkaðssjóðunum.
Taugaveiklun stjórnmálamanna
Strax eftir að stóru bankarnir þrír hrundu í byrjun október fór af stað mikil taugaveiklun hjá stjórnmálamönnum, sem óttuðust að gerð yrðu áhlaup á bankana af innistæðueigendum.
Áberandi var á fyrstu blaðamannafundum Geirs H. Haarde og Björgvins Sigurðssonar hve mikla áherslu þeir lögðu á að innistæður væru tryggðar. Skiljanlega, með tilliti til þess sem þjóðin ekki vissi þá, að mjög litlu mátti muna að seðlaforði íslensku bankanna hefði klárast. Alvarlegt áhlaup var gert á íslensku bankana föstudaginn 3. október og innan við fjórðungur af seðlaforða þeirra var eftir. Hefði þróunin haldið áfram á mánudagsmorgninum hefði seðlaforðinn þurrkast upp á aðeins nokkrum klukkustundum.
Óðagot vegna peningamarkaðssjóðanna
Þarna stóðu margir ennþá í þeirri trú að ríkisstjórnin væri líka að ábyrgjast innistæður í peningamarkaðssjóðum, sem stór hluti þjóðarinnar hafði fjárfest í á undangengnum árum. Þegar í ljós kom að svo var ekki upphófst mikill þrýstingur. Fólk sem hafði trúað því að peningamarkaðssjóðirnir væru jafntryggir og venjulegar bankabækur ætlaði ekki að sætta sig við að stór hluti sparifjársins væri tapaður. Eigendur peningamarkaðsbréfa hópuðust í bankana reiðir og svekktir og létu tilfinningarnar bitna á alsaklausum gjaldkerum. Ljóst var að þessi háværi hópur fjármagnseigenda ætlaði ekki að láta það viðgangast að afföllin yrðu helmingur eða eitthvað þaðan af verra. Óðagot greip um sig hjá stjórnmálamönnum. Strax í byrjun október var ljóst að þrýstingurinn myndi bera árangur. Í fréttum þann 8. Október sagði Björgvin G. Sigurðsson, þáverandi viðskiptaráðherra: ,, Verið er að vinna að því að útfæra lausnir sem verða til þess að fólk sem lagt hefur sparnað sinn í peningamarkaðssjóði fái að minnsta kosti hluta þess sparnaðar bættan.“ Hann sagði ekki hægt að fara nánar út í þetta mál að svo stöddu en að vonir stæðu til að hægt yrði að finna leiðir til þess að „lágmarka mjög“ skaðann.
Ónýt bréf keypt fyrir skattpeninga
Síðar kom á daginn að skaðinn var svo sannarlega lágmarkaður. Nýju ríkisbankarnir þrír keyptu bréf úr peningamarkaðssjóðum bankanna fyrir 200 milljarða króna. Í Morgunblaðinu þann 6. nóvember var greint frá því að bréfin væru ýmist verðlaus eða verðlítil. Inni í safni peningamarkaðssjóða ríkisbankanna voru meðal annars bréf í Stoðum og Existu, auk fleiri félaga sem höfðu hrunið í verði. Steingrímur J. Sigfússon, sem þá var í stjórnarandstöðu gagnrýndi gjörninginn harkalega og sagði fráleitt að taka svo stóra ákvörðun án þess að fram færi nákvæm athugun og umfjöllun á Alþingi.
Heimildarmenn sem rætt var við á þessum tíma fullyrtu að algjörlega útilokað hefði verið að fá sambærilega upphæð fyrir bréfin á markaði. Með heppni hefði kannski verið hægt að fá brot af henni. Auk þess sem bréfin höfðu hrunið í verði var stór hluti þeirra beinlínis óseljanlegur. Engin pólítísk umræða fór fram um málið áður en ákvörðunin var tekin, þrátt fyrir að um væri að ræða gríðarlega upphæð, sem er ekki ósvipuð öllu láninu frá Alþjóða Gjaldeyrissjóðnum til Íslands.
Þegar ákveðið var að slíta peningamarkaðssjóðum ríkisbankanna kom á daginn að eigendur bréfanna fengu á bilinu 68,8% (Landsbankinn) til 85,3% (Kaupþing) af sparifé sínu til baka. Heimildarmenn sem þekkja vel til fullyrða að þessar prósentutölur hefðu hæglega getað orðið um það bil helmingi lægri ef ekki hefði komið til fyrirgreiðsla ríkisins, auk þess sem alls ekki er víst að tekist hefði að slíta sjóðunum yfir höfuð, þar sem hluti bréfanna var sem fyrr segir óseljanlegur.
Þannig var til dæmis ekki hægt að slíta minni sjóðum í SPRON, eins og stuttum skuldabréfasjóði, sem innihélt þó töluvert öruggari bréf en peningamarkaðssjóðurinn. Þeir sem áttu í þeim sjóði hafa enn ekki fengið nema lítinn hluta af sparifé sínu til baka og munu fá afganginn á næstu þremur árum, eftir því hvað tekst að heimta til baka.
,,Viðskiptaleg ákvörðun“
Í viðtali í Íslandi í dag þann 27. nóvember sagði Björgvin Sigurðsson, þáverandi viðskiptaráðherra, að ákvörðunin um að kaupa upp bréfin í peningamarkaðssjóðunum hafi verið tekin af bankastjórum ríkisbankanna. ,, Þetta var viðskiptaleg ákvörðun, sem byggði meðal annars á mati frá óháðum aðilum eins og KPMG.“ Í ljósi þess hvaða bréf voru inni í peningamarkaðssjóðunum og hvernig markaðir voru þegar þau voru keypt og hafa verið síðan, verður að teljast afar hæpið að þessi ákvörðun hafi verið viðskiptalegs eðlis. Sá sem hefði fjárfest í þessum bréfum fyrir 200 milljarða á opnum markaði á þessum tíma hefði í það minnsta ekki verið talinn slyngur viðskiptamaður. Mun nærtækari skýring er að tekin hafi verið pólitísk ákvörðun um að lágmarka tap eigenda bréfa í peningamarkaðssjóðum, þar sem þrýstingur vegna þess var mikill í haust, auk þess sem margir höfðu verið blekktir til að halda að innistæður í sjóðunum væru jafntryggar og á venjulegum bankabókum.
Til marks um það hve ólíklegt er að bréfin hafi verið keypt á raunverulegu markaðsvirði þess tíma, þverneituðu ríkisbankarnir þrír að kaupa upp bréf í peningamarkaðssjóðum minni fjármálastofnana á sömu kjörum, þó að þar hafi alls ekki verið um síðri bréf að ræða. Enn ein vísbending þess að ákvörðunin hafi einmitt ekki verið viðskiptalegs eðlis, heldur hápólitísk.
Höskuldur Þórhallsson, þingmaður Framsóknarflokks gagnrýndi gjörninginn mjög harkalega og sagði meðal annars í ræðu á Alþingi: ,,Ég minntist á peningamarkaðssjóðina. Við höfum margrætt þá. 200 milljarðar sem voru teknir út úr nýju ríkisbönkunum og greiddir í þessa peningamarkaðssjóði frá nýju bönkunum af þeirra eigin fé. Af hverju er það ekki rætt hér í sölum Alþingis? Þetta eru nú engar smáfjárhæðir. Maður veltir líka fyrir sér af hverju því hefur ekki verið haldið meira á lofti í fjölmiðlum landsins að um leið og hér urðu til ríkisbankar þá voru bein afskipti hjá aðstoðarmanni viðskiptaráðherra þar sem hann sendir bréf á bráðabirgðabankastjórnina um að greiða þessa fjármuni út. Þetta bréf var ekki sent á önnur fjármálafyrirtæki. Þetta bréf var ekki sent á fjármálafyrirtæki sem höfðu ekki fengið pening frá ríkissjóðnum.“
Höskuldur segist enn ekki sáttur við það hvernig málið hafi koðnað niður án frekari umræðu.
,,Þetta eru engar smávegis upphæðir og það bendir eiginlega allt til þess að þarna hafi pólitíkusar verið með puttana í málinu, þó að þeir haldi öðru fram. Ekki bara var óeðlilegt að málið skyldi ekki rætt á Alþingi, heldur er jafnræðisregla líka brotin, með því að skilja peningamarkaðssjóði sumra eftir, á meðan bréf úr öðrum eru keypt á hæsta verði.“
Hefði dugað fyrir öllum niðurskurði hins opinbera til 2014
Enn liggur ekki fyrir hve mikið af þessum 200 milljörðum endurheimtist, en útilokað er að það verði nema hluti af upphæðinni. Nú, átta mánuðum eftir að bréfin í peningamarkaðssjóðunum voru keypt á er fjölmörgum spurningum ósvarað. Hvers vegna var ákveðið að vernda fjármagnseigendur með þessari ógnarháu upphæð, frekar en að koma til móts við skuldara? Hvers vegna voru milljarðarnir 200 ekki notaðir til þess að vega upp á móti lántöku frá AGS og nágrannalöndunum? Hver tók endanlega ákvörðun um að verja 200 milljörðum af skattfé í að vernda fjármagnseigendur? Hvað fæst fyrir bréfin sem voru keypt á 200 milljarða?
Steingrímur J. Sigfússon sagði nýlega að til stæði að skera niður um 170 milljarða fram til ársins 2014. 20 milljarða í ár og svo 50 milljarða á ári næstu 3 árin. Upphæðin sem lögð var í peningamarkaðssjóðina hefði dugað fyrir öllum þessum niðurskurði og samt væru 30 milljarðar eftir. Nýleg skattahækkun á áfengi, bensíni, gjöldum á ökutækjum og tóbaki á að skila 4,4 milljörðum í kassann. Milljarðarnir 200 hefðu því dugað til að sleppa þessari skattahækkun í 45 ár!
