Þegar rætt er um hvort velja skuli opinberan rekstur eða einkarekstur þá er algengt að umræðan litist af einhvers konar pólitískum trúarbrögðum – menn lengst til hægri hafa fyrir testament eða hugsjón að flest skuli einkavætt, en lengst úti á vinstri kantinum eru margir sem trúa á ríkisrekstur eða þjóðnýtingu á nær öllum sviðum. Oft heyrir maður reiðilegar raddir sem tala af mikilli hneykslan um að hinir og þessir eigi ekki að fá að græða á einhverju, til að mynda veikindum fólks, á meðan hin lógíska spurning hlýtur að snúast um það hvaða rekstrarform kemur best út þegar á heildina er litið.
Einar Kárason skrifar:
Einhvern tímann ekki fyrir löngu var því hreyft í umræðum hér á landi um skort á hreinlætisaðstöðu á vinsælum ferðamannastöðum hvort rétt væri að fela einkaaðilum að sjá um slíkt, og þá reis upp töluverður kór fólks sem fannst fráleitt að tilteknir einstaklingar færu að græða á kömrum. En þá var mér hugsað til þess að einhver best lukkaða einkavæðing sem maður hefur upplifað snýst einmitt nákvæmlega um þannig mál. En ég man að þegar maður í gamla daga bjó í Kaupmannahöfn þá var eitt af því sem manni bar að forðast að fara á almenningssalerni eins og á aðaljárnbrautarstöðinni; Hovedbanegården. Því að í fyrsta lagi var þar slíkur sóðaskapur að ekki var hægt að afbera hann, og svo var hitt að þannig staði höfðu dópistar og dópsalar gert að sínum, og það gerðist reglulega að menn komu þar að dauðum óverdósuðum heróínistum. Og sama gilti um aðrar brautarstöðvar og sambærilega staði í Danmörku, Svíþjóð og þar sem maður kom t.d. í Norður-Þýskalandi. Núorðið er þetta víða gjörbreytt; þær nauðsynlegu stofnanir almenningssalerni á brautarstöðvum hafa t.d. í Þýskalandi flestar verið einkavæddar; fyrirtæki sem heita nöfnum eins og Mc Clean hafa tekið þau pláss yfir, maður borgar að vísu eitthvað eins og hálfa evru en fær fyrir vikið upplýsta og tandurhreina og vaktaða þannig staði, sem minna helst á hafnarkamrana í Reykjavík þegar Eftirlitsmaðurinn hafði tekið yfir rekstur þeirra, eins og segir frá í Brekkukotsannál.
En Alþýðubandalagsfólk í borgarstjórninni fór að verða tortryggið á þannig einkarekstur, að einhver sjoppukaupmaður ætti að græða á því að selja strætófarþegum öl, dagblöð og sælgæti, og talað var um að borgarstjórn sjálf hefði þann rekstur á hendi, og fengi fyrir vikið þann hagnað sem slíkt gæti skilað.
Auðvitað er það sumt sem jafnvel strangtrúuðustu sósíalistum dettur ekki í hug að hafa í opinberum rekstri, mætti þar til dæmis nefna leigubíla eða sjoppur. Þó minnist ég umræðu sem kom upp í tíð hins þá óvænta og skammlífa vinstri meirihluta í borgarstjórn Reykjavíkur 1978–82. Þá var verið að byggja biðstöð strætisvagnanna við Hlemm, og einhvern veginn sjálfgefið að einhverjum yrði þar falinn sjoppurekstur. En Alþýðubandalagsfólk í borgarstjórninni fór að verða tortryggið á þannig einkarekstur, að einhver sjoppukaupmaður ætti að græða á því að selja strætófarþegum öl, dagblöð og sælgæti, og talað var um að borgarstjórn sjálf hefði þann rekstur á hendi, og fengi fyrir vikið þann hagnað sem slíkt gæti skilað. Manni koma í hug hinar dapurlegu sjoppur sem opinber yfirvöld ráku í Austur-Berlín á DDR-tímanum, og hafa sem betur fer verið friðaðar sumar sem safn-sýningargripir.
Sjálfur aðhyllist ég jafnaðarmennsku eða sósíaldemókratisma sem er ákaflega skýr stjórnmálastefna og hefur reynst vel, og gengur út á að afl kapítalismans sé notað til að drífa áfram framleiðsluna og efnahagslífið en að sköttum og ríki sé beitt til að jafna út stöðu þegnanna og tryggja öllum grunnþarfir – þessi stefna hefur mótað samfélög Norður- og Vestur-Evrópu undanfarna öld og gert þau sæmilega mannúðleg, og hefur ekki eingöngu verið útfærð af jafnaðarmannaflokkum heldur líka að nokkru leyti af borgaralegum hægriöflum, eins og Sjálfstæðisflokknum íslenska. Stefna kommúnista er á sinn hátt jafn skýr, og gengur út á að öllu sé miðstýrt af ríkisvaldinu, en reynslan af þeirri stefnu er mun lakari, eins og sést á sjötíu ára tilraun með hana í Austur-Evrópu, sem endaði hraklega.
Þegar kemur að heilbrigðiskerfinu og einkarekstri á því sviði hrökkva menn gjarnan í kút og vilja fara mjög varlega, sem vonlegt er. Og alveg án þess ég hafi skoðun á þeim nýju fyrirtækjum á Íslandi sem nú eru mest í umræðunni, eða að ég hafi kynnt mér þau mál nógu vel til að móta afstöðu, þá held ég að menn verði alltaf að skoða slíkt út frá því hvaða rekstrarform virkar best í hverju tilfelli: hvað sé líklegast til að skila bestum árangri fyrir alla. Í því tilfelli kemur mér í hug stjórnartíð kratans Tony Blair í Bretlandi, en sá um margt ágæti stjórnmálamaður hefur sumpart að ósekju fengið verri eftirmæli en efni standa til, og margir nota hugtakið „blairismi“ sem skammaryrði; hann gerði reyndar gríðarlega bommertu með því að láta Breta fara í stríðið í Írak, en það var enginn blairismi reyndar, heldur sú breska utanríkisstefna að þeir stæðu jafnan með Bandaríkjum í átökum, og öfugt.
En að mörgu leyti náðist í stjórnartíð Blair merkur árangur í jafnaðarátt, enda naut hann lengi mikilla vinsælda og var margoft endurkjörinn. Eitt af því sem hann barðist fyrir var að eyða ýmsum biðlistum í heilbrigðiskerfinu sem voru þannig að margir biðu árum saman, oft sárkvaldir, eftir að komast í einfaldar aðgerðir eins og liðskipti eða við kviðsliti, á meðan hinir efnameiri gátu keypt sig inn á einkaklíník heima eða erlendis og látið lappa upp á sig. Þessu lofaði Verkamannaflokkurinn að breyta. Og þegar hann hafði verið kjörinn til valda var reiknað út hvað það myndi kosta að eyða biðlistunum, og fjárveiting til stóru opinberu spítalanna aukin sem því nam. En í svo umfangsmiklum og þungum batteríum skilaði sér ekki nema lítill hluti fjáraukningarinnar í að framkvæma nefndar aðgerðir. Hin stóru opinberu sjúkrahús eru auðvitað lífsnauðsynlegar stofnanir í hverju landi, með öllum sínum deildum og viðbúnaði og starfsfólki og tækjum sem bjarga lífi fólks, og þar eru unnin endalaus kraftaverk. En til að eyða biðinni eftir einföldum aðgerðum þurfti það ekki til. Svo að kratastjórnin bauð þetta eiginlega út: teymi lækna og hjúkrunarliðs kom sér upp aðstöðu til að framkvæma tiltekna aðgerð og ekki annað, og svo voru sjúklingar keyrðir eins og á færibandi inn um austurdyr og svo út að vestanverðu, hver á fætur öðrum frá morgni til kvölds, og þannig tókst að eyða öllum slíkum biðlistum á furðu skömmum tíma og með mun minni tilkostnaði en ætla mætti. Ríkið borgaði. Og vissulega þénuðu sumir ágætlega á þessu! En um leið var sá ójöfnuður úr sögunni að sumir gætu keypt sig fram fyrir: þess gerðist auðvitað ekki lengur nein þörf þegar biðlistarnir voru ekki lengur til.
„Á endanum hringir maður, búinn að vera að reyna að fá að borga í þrjá daga og kominn með allt á dráttarvexti, og spyr hvað maður eigi að gera með þessi „bifreiðahlunnindi“, sem forritið kveinar yfir en sem ég engin hef og hef aldrei haft.“
Opinber einkaréttarfyrirtæki hafa tendens til að reyna ekki að laða að sér kúnna: það þarf hreinlega ekki; annaðhvort koma þeir eða þeir fá ekkert. Raðirnar fyrir utan búðir í Austur-Evrópu á kommúnistatímanum voru auðvitað merki um þetta. Ég man eftir gamla opinbera Bifreiðaeftirlitinu, þarna nálægt Höfða hér í Reykjavík. Þar var nú ekki verið að dekra við viðskiptavinina. Ef það þurfti að framkvæma eitthvað, eins og að skipta um númeraplötur, þá mátti maður gera það sjálfur: manni var vísað út á malarplanið, tókst þar, ef heppnin var fyrir hendi, að veiða upp úr slabbinu skiptilykla og þannig verkfæri, þau voru fest með ryðgaðri og snúinni keðju við níðþungar bílfelgur svo þessu yrði ekki stolið. Vesgú. Og svo aftur í biðröðina.
Sjálfur borga ég sem sjálfstætt starfandi verktaki mánaðarlega skatt af „reiknuðu endurgjaldi“, eða launum semsé, og tryggingargjald að auki. Áður fyllti maður út pappírsmiða með launaupphæð, skattinum og gjaldinu og svo var það greitt í banka, en fyrir nokkrum árum fór þetta inn á vefinn, sem heitir skattur.is. Og þar er ekki reynt að gera mönnum lífið einfalt. Væri þetta fyrirtæki sem gerði minnstu tilraun til að laða til sín viðskiptavini, þá myndi eflaust standa á heimasíðunni eitthvað eins og: „Greiða staðgreiðsluskatt hér“. En það er ekki. Það er ekki fyrr en maður er búinn að fatta að maður á að klikka á „vefskil“ sem maður kemst á sporið. Og læra líka að þegar þar er komið sögu á maður að klikka á „skila skýrslu“. Jæja, þetta lærist og gengur hnökralaust um hríð, þar til þeir hjá skattur.is finna upp á að gera breytingar. Og einn góðan veðurdag, þegar nálgast eindaga þann fimmtánda viðkomandi mánaðar, þá kemst maður ekkert áfram og fær alltaf allt í hausinn á ný með flóknum útskýringum um að þessi og hinn reiturinn stemmi ekki saman, ásamt romsu af ýmsu öðru, þar á meðal um bifreiðahlunnindi.
Á endanum hringir maður, búinn að vera að reyna að fá að borga í þrjá daga og kominn með allt á dráttarvexti, og spyr hvað maður eigi að gera með þessi „bifreiðahlunnindi“, sem forritið kveinar yfir en sem ég engin hef og hef aldrei haft. Nei, þá reyndist það ekki vera málið, heldur átti maður, eftir nýjustu breytingar, að færa inn greiðslu í lífeyrissjóð. Þessar upplýsingar um bifreiðahlunnindin voru bara svona gamanmál til að krydda tilveruna. Lífeyrinn greiðir maður reyndar annars staðar, og stendur í skilum með. En það dugir ekki heldur að færa hann til bókar, því nú þarf maður líka að færa inn persónuafslátt. Sem ég vissi ekkert hver væri nákvæmlega, en það reyndist vera upphæðin 52.907 krónur. Eins og allir gjaldheimtumenn vita, og forritið auðvitað líka. En aftur er maður strand, því að í sérstakan reit á maður að setja inn launaupphæð mínus greiðslu í lífeyrissjóð. Eins og tölvan sem tekur við þessu kunni ekki stærðfræðiaðgerðina um frádrátt. Og í hvaða reit ætli upphæðin laun mínus lífeyrissjóðsgreiðsla eigi að fara? Jú, hann kallast, eins og öllum ætti að vera auðskilið „Þ.a. stofn í þrepi 1“.
Það gat varla heitið neitt annað!
Einar Kárason
