Fangelsisvist hefur ekki aðeins áhrif á þann sem afplánar heldur ná áhrifin til þeirra sem tengjast fanganum og fangelsisvist breytir lífi allrar fjölskyldunnar.

Í grein sinni lýst Guðrún Snæbjört Þóroddsdóttir, Harpa Halldórsdóttir og Jenný Magnúsdóttir fjölskylduráðgjafar hjá Bjargráði þeim áhrifum.

„Foreldrar standa frammi fyrir skömm og sjálfsásökunum. Makar þurfa að takast á við breytt heimilislíf, fjárhagsáhyggjur og óvissu. Systkini geta upplifað missi, reiði og einangrun. Börn bera stundum leyndarmál sem þau skilja ekki til fulls eða þora ekki að ræða. Börn sem eiga foreldri eða annan nákominn í fangelsi geta átt erfitt með að ræða stöðuna við aðra. Stundum er reynt að hlífa þeim við sannleikanum, en börn skynja gjarnan að eitthvað sé ekki eins og það á að vera. Skömmin getur haft áhrif á líðan þeirra, sjálfsmynd og samskipti.

Hjá mökum getur fangelsisvist raskað öryggi og jafnvægi fjölskyldunnar. Tekjur geta fallið niður á meðan útgjöldin haldast, og álagið eykst. Foreldrar fullorðinna barna sem afplána refsingu glíma oft við djúpa sorg, sektarkennd og spurningar um eigið hlutverk.“

Þremenningarnir segja að ástandið geti varað þegar nákominn einstaklingur er handtekinn, bíður dóms, fer í afplánun eða losnar úr fangelsi. Tilfinningaskali aðstandenda er jafnframt breiður: áfall, skömm, sorg, reiði og stundum jafnvel léttir. Segja þær að allar þessar tilfinningar þurfi rými og úrvinnslu.

„Þegar einstaklingur afplánar refsingu er samfélagið að framfylgja dómi. En refsingin snertir oft fleiri. Kannski þekkir þú einhvern sem lifir með þessari reynslu. Kannski veist þú það ekki einu sinni.

Fangelsisvist snertir fleiri en við gerum okkur grein fyrir, og alltof oft er þögnin þyngri en dómurinn sjálfur. Þess vegna skiptir máli að vita að stuðningur er til. Að einhver hlusti. Að einhver skilji.“

Þrátt fyrir víðtæk áhrif á líf fjölskyldna hefur sérhæfður stuðningur fyrir aðstandendur fanga lengi verið takmarkaður hér á landi. Faglega úrræðið Bjargráð er þó eitt þeirra, en það hófst í ágúst 2022 og er styrkt af Félags- og vinnumarkaðsráðuneytinu.

„Bjargráð er faglegt úrræði sem veitir aðstoð fyrir fjölskyldur fanga, þar sem hugtakið fjölskylda er skilgreint vítt. Fjölskylda getur verið hver sá sem upplifir sig tengdan fanganum. Markmiðið er að styðja þá sem standa utan fangelsisins en lifa engu að síður með afleiðingum afplánunar.“

Þjónustan stendur öllum til boða, óháð trú eða lífsýn.

Þremenningarnir segja að samfélag sem vill stuðla að endurhæfingu, farsæld og velferð barna geti ekki litið fram hjá stöðu fjölskyldna fanga. „Stuðningur við aðstandendur er ekki aðeins mannúðarmál, hann er einnig hluti af forvörnum og sterkari samfélagsgerð. Því þegar refsing eins verður að refsingu fyrir heila fjölskyldu má fjölskyldan ekki gleymast.“