Hagstjórnarmistök síðustu ríkisstjórna eru ein helsta ástæða þrálátrar verðbólgu á Íslandi. Stjórnvöld réðust í örvunaraðgerðir sem skiluðu sér einkum til þeirra sem mest eiga í samfélaginu, hagvexti var haldið uppi með gífurlegri fólksfjölgun án aukinnar innviðauppbyggingar og ástandið var látið vara of lengi. Örvunaraðgerðir náðu verðbólgunni niður en um tímabundið ástand var að ræða sem þjóðin fékk síðar að gjalda dýrum dómi og gerir það enn. Þetta kemur fram í grein Þórðar Snæs Júlíussonar, framkvæmdastjóra þingflokks Samfylkingarinnar.
„Á Íslandi var hrært í eitraðan kokteil fyrir nokkrum árum með stórkallalegum örvunaraðgerðum í hagkerfinu sem skiluðu breiðustu bökunum mestu og stjórnvöld tóku sér allt of langan tíma til að draga úr. Þetta kostaði ríkissjóð mörg hundruð milljarða króna og skapaði ótrúlega stöðu um tíma. Vextir voru nánast engir, peningar fyrir vikið nánast ókeypis og verðbólga hélst samt lág. Svo kom reikningurinn. Og við höfum nú verið að borga hann í næstum fimm ár.“
Þórður segir að stóru hagstjórnarmistökin hafi falist í því að taka gríðarlegt magn peninga að láni í faraldri COVID-19. Þessu lánsfé var svo dælt út í efnahagskerfið. Samhliða var bankaskatturinn helmingaður og ráðist í ófjármagnaðar skattkerfisbreytingar sem fyrst og fremst gögnuðust fólkinu með mestu tekjurnar. Þessar aðgerðir skiluðu sér í mathagnaði íslenskra fyrirtækja á árunum 2021 og 2022. Þórður gefur til kynna að þar sem ríkissjóður hafi spilað hlutverk í þessum hagnaði hefði jafnvel verið eðlilegt að hið opinbera tæki til sín stærri hlutdeild í hagnaðinum. Það hafi þó ekki verið gert og peningarnir skildir eftir hjá hluthöfum og ríkissjóður rekinn með gífurlegum halla.
Á sama tíma hafi Seðlabanki Íslands lækkað vexti gríðarlega til að örva neyslu og losað verulega um eiginfjárkvaðir banka.
„Almennt eru flestir sammála, nú þegar horft er í baksýnisspegilinn, að þetta ástand fékk að lifa allt of lengi. Bæði þáverandi ríkisstjórn og Seðlabankinn rifu of seint í handbremsuna. Úr varð svokölluð eftirspurnarverðbólga.“
Þórður vísar til orða fyrrverandi seðlabankastjóra, Más Guðmundssonar, sem taldi að stórir seðlabankar í heiminum hefðu ofnotað tæki sem örva eftirspurn. Þetta hafi haft áhrif á eignaverð.
„Með því að fylgja örvandi peningastefnu er hægt að búa til verðbólgu. Þær aðstæður sem voru uppi fyrir kórónuveirufaraldurinn, á þessu langa tímabili alþjóðavæðingar þar sem vinnuafl var að flæða frjálst milli landa, var innlend framleiðslugeta að miklu leyti tekin úr sambandi. Það skorti síður vinnuafl. Annaðhvort var vara pöntuð erlendis frá eða vinnuaflið flutt inn,“ sagði Már í samtali við Vísbendingu árið 2023. Már tók fram að verðbólga væri alltaf peningalegt fyrirbæri og þó að það sé hægt að ná henni niður hratt með drastískum aðgerðum þá sé betra að gefa sér tíma.
Þórður víkur svo máli sínu að ástandinu á húsnæðismarkaðinum. Íbúum hafi fjölgað mun meira hlutfallslega á Íslandi en í öðrum OECD-löndum á undanförnum árum. Hingað flutti fólk til að vinna í mannaflsfrekum lágframleiðslugreinum eins og ferðaþjónustu. Alls hafi íbúum fjölgað um 74 þúsund frá lokum árs 2010 til loka síðasta árs. Á sama tíma hafi ferðamönnum fjölgað úr hálfri milljón á ári yfir í tvær milljónir. Þessi mikla fjölgun íbúa og ferðamanna hafi gert það að verkum að eftirspurn eftir húsnæði fór langt umfram framboðið sem þrýsti verðinu upp úr öllu valdi með þeim afleiðingum að þeir sem eiga fasteign hafa hagnast mikið en þeir sem eru að reyna að kaupa eiga nú erfiðara með að safna fyrir útborgun og standa undir afborgunum lána.
Þórður segir að fyrri stjórnvöld hafi í raun ráðist í hagfræðitilraun þar sem hagvöxtur var byggður upp á fólksfjölgun einni og það án þess að fjárfest væri í innviðum samhliða til að standa undir þessari gífurlegu fjölgun. Staðan í dag sé sú að það er flókið verkefni að koma böndum á verðbólgu og síðasti hjallinn, að koma bólgunni niður fyrir 4-5 prósent, hafi jafnan reynst erfiður hér á landi. Nú séu þær góðu fréttir farnar að berast að íbúða- og leiguverð er farið að lækka og markaðurinn að kólna. Dregið hefur verulega úr fjölda þeirra sem flytja árlega til Íslands. Þetta sé samvinnuverkefni stjórnvalda, vinnumarkaðar og Seðlabankans.
„Seðlabankinn gerir það með þeim tólum sem hann hefur. Hlutverk vinnumarkaðarins er að semja þannig að það sé til innistæða fyrir launahækkunum, enda leiða hærri laun af sér verðbólgu þar sem kostnaður fyrirtækja við launahækkanir starfsfólks eykst og þeim kostnaði er síðan velt út í verðlagið. Fyrirtækin verða líka að sitja á sér og setja hófleg arðsemismarkmið, en ekki ganga á lagið til að græða meira líkt og því miður allt of mörg dæmi eru um hérlendis síðustu árin.
Ríkið heldur sig svo við ná hér hallalausum fjárlögum og stuðlar um leið ekki að þenslu.“
Þórður tekur svo fram að þegar Ísland gengur í gegnum sitt næsta vaxtaskeið verði hagvöxtur byggður á aukinni framleiðni og betri störfum frekar en fólksfjölgun einni.
