Framkvæmdastjóri Viðskiptaráðs skrifaði nýlega grein um veikindarétt opinberra starfsmanna. Formaður BSRB svaraði þeim sjónarmiðum málefnalega. Nú hefur framkvæmdastjórinn ritað á ný og ítrekað afstöðu sína. Af því tilefni er rétt að leggja orð í belg.
Veikindaréttur er ekki tilviljunarkennd fríðindi. Hann er hluti af jafnvægi í kjarasamningum sem byggt hefur verið upp í áratugi. Opinber störf, einkum í heilbrigðis-, velferðar- og menntakerfi, fela í sér mikið líkamlegt og andlegt álag. Í raun gildir einföld regla: meiri ábyrgð og meira álag kalla á meiri vernd. Það er ekki forréttindi heldur öryggið sem passar við álag og ábyrgð starfsins.
Með breytingunum á lífeyriskerfi opinberra starfsmanna gáfu margir hópar eftir tryggð réttindi í nafni samræmingar við almenna markaðinn. Sú breyting var kynnt sem hluti af heildaruppgjöri þar sem launakjör áttu að þróast til jafns við almenna markaðinn. Sú launajöfnun hefur ekki raungerst.
Þegar launaþróun opinberra starfsmanna er skoðuð frá þessum breytingum sést að laun ríkisstarfsmanna hafa ekki hækkað umfram almenna markaðinn þegar áhrif vinnutímastyttingar eru tekin út. Sú hækkun sem virðist meiri í tölum skýrist að verulegu leyti af því að styttri vinnuvika var reiknuð inn í launavísitölu. Raunveruleg launaþróun hefur því verið svipuð eða minni en á almenna markaðnum. Það má meðal annars sjá í opinberum gögnum Stjórnarráðsins um þróun starfa og launa hjá hinu opinbera.
Að ræða nú skerðingu á veikindarétti án þess að horfa til þessa sögulega samhengis vekur eðlilega spurningar um hvort jafnvægi heildarkjara eigi enn að halla sömu megin.
Í umræðunni hefur verið vísað til „skrifstofufólks“ hjá hinu opinbera eins og þar sé um einsleitan hóp að ræða. Sú mynd er ekki rétt. Skrifstofustörf í opinbera geiranum fela oft í sér mikla ábyrgð – til dæmis í barnavernd, almannavörnum, fjármálastjórn og eftirliti með lögbundnum skyldum. Þar er unnið undir álagi og með ákvarðanir sem hafa bein áhrif á líf fólks. Að gera lítið úr slíkum störfum hjálpar ekki málefnalegri umræðu.
Ef bera á saman störf milli markaða þarf að bera saman heildarkjör: laun og launaþróun. Að taka einn þátt – veikindarétt – og einangra hann gefur ekki rétta mynd.
Einnig þarf að horfa á heildaráhrif. Ef veikindaréttur yrði skertur má búast við að fleiri mæti veikir til vinnu af ótta við tekjumissi. Það eykur smithættu, hættu á mistökum og slysum og dregur úr raunverulegum afköstum. Veikari opinber þjónusta og aukin starfsmannavelta hafa síðan áhrif á fyrirtæki á almennum markaði sem reiða sig á öfluga heilbrigðis- og velferðarþjónustu fyrir starfsfólk sitt.
Að raska slíkri stoð til að ná fram tímabundnum sparnaði getur reynst dýrkeypt. Lausn sem virðist spara í dag getur grafið undan stöðugleika og gæðum á morgun – með kostnaði sem endar hjá samfélaginu öllu.
Veikindaréttur er ekki skiptimynt. Hann er hluti af grunnöryggi launafólks og af samfélagssáttmála sem byggir á gagnkvæmri ábyrgð. Jafnræði næst ekki með því að jafna niður, heldur með því að standa vörð um sanngjarnt jafnvægi í heildarkjörum.
Kristín Áslaug Guðmundsdóttir fyrrverandi formaður Sjúkraliðafélags Íslands.
