Árið 1990 losaði Bretland nær 800 milljón tonn af CO₂-ígildum á ári. Í dag er losunin komin niður í rúmlega 400 milljón tonn. Samdrátturinn nemur um 50 prósent og er einn sá mesti meðal stórra iðnríkja, samkvæmt opinberum tölum breskra stjórnvalda (UK Energy in Brief 2025). Markmið Breta er að ná 68 prósenta samdrætti fyrir árið 2030, í samræmi við 1,5°C markmið Parísarsamkomulagsins.
Til samanburðar hefur losun á Íslandi ekki dregist saman, heldur aukist um 6 prósent frá 1990.
Á sama tíma hafa Bretar nánast þurrkað kolin út úr raforkukerfinu, endurnýjanleg orka orðið burðarás orkuframleiðslunnar og hagvöxtur haldið áfram.
Árangur Bretlands skýrist ekki af einni lausn. Hann byggir á samspili stefnu, regluverks og kolefnisverðlagningar. En eitt atriði skiptir meira máli en önnur og aðgreinir bresku leiðina frá nálgun margra annarra ríkja: Loftslagsáhætta var gerð að fjárhagslegri áhættu.
Í stað þess að ræða loftslagsmál fyrst og fremst sem umhverfislegt, siðferðilegt eða pólitískt verkefni fóru Bretar að spyrja spurningar sem fjármálamarkaðir skilja best: Hvar liggur áhættan og hver borgar ef ekkert er gert?
Að frumkvæði seðlabanka landsins og fjármálaeftirlits var loftslagsáhætta skilgreind sem kerfisáhætta, sem gæti ógnað stöðugleika fjármálakerfisins. Fyrirtæki og fjármálastofnanir voru gerð ábyrg fyrir því að greina og birta loftslagsáhættu sem hluta af hefðbundnu áhættumati.
Skyndilega varð spurt hvort:
Þegar þessi áhætta varð mælanleg breyttist hegðun markaðarins hratt. Verkefni með mikla losun urðu dýrari í fjármögnun, á meðan lausnir sem studdu orkuskipti urðu öruggari kostur.
Í íslenskri umræðu er ETS (viðskiptakerfi með losunarheimildir) oft málað sem íþyngjandi og ósanngjarnt kerfi. Reynslan frá Bretlandi sýnir hins vegar að þegar kolefnisverðlagning er hluti af stærra samhengi, getur hún orðið öflugt tæki til breytinga.
Bretland var hluti af ETS á meðan landið var í ESB og rekur nú sitt eigið kerfi. ETS setti skýrt verð á losun og jók kostnað á þá starfsemi sem losar mikið. En lykilatriðið hjá Bretum var að kerfið var tengt áhættumati, regluverki og fjármögnun, en ekki látið standa eitt og sér.
ETS setti verð á losunina en breska leiðin setti verð á áhættuna. Þá fór markaðurinn á fulla ferð.
Kol höfðu lengi verið talin örugg fjárfesting. Með nýja áhættumatinu breyttist það. Kolaorkuver urðu háð sífellt harðari reglum, framtíð þeirra varð óljós og fjármögnun dýrari eða hreinlega ófáanleg.
Árangurinn lét ekki á sér standa. Árið 2024 voru kol aðeins 0,6 prósent af raforkuframleiðslu Bretlands og síðasta stóra kolaorkuverið lokaði í september sama ár, samkvæmt gögnum frá NESO. Kol urðu einfaldlega óskynsamleg fjárfesting.
Á sama tíma gerðist hið gagnstæða. Fyrir stóra fjárfesta varð framtíðin skýr og valkostirnir augljósir. Með skýrri sýn stjórnvalda, stöðugu regluverki, ETS-kerfinu og fyrirsjáanlegum tekjum varð endurnýjanleg orka að traustri innviðafjárfestingu.
Vindorka, sérstaklega á hafi, breyttist úr tilraun í að verða burðarás raforkuframleiðslunnar. Árið 2024 framleiddu endurnýjanlegir orkugjafar í fyrsta sinn yfir 50 prósent af allri raforku í Bretlandi. Vindorka var stærsti einstaki orkugjafinn, með kjarnorku sem stöðuga grunnorku og jarðgasi til að mæta toppálagi.
Ríkið lék lykilhlutverk með því að létta upphafsáhættu. Með grænum skuldabréfum og sértækum fjárfestingarsjóðum var einkafjármagni beint í græn verkefni. Lífeyrissjóðir og langtímafjárfestar fengu skýrar leikreglur og minni óvissu.
Ríkið bar ekki allan kostnaðinn en það virkjaði lögmál markaðarins.
Reynsla Bretlands sýnir að áhrifarík loftslagsaðgerð þarf ekki að vera flókin. Hún getur falist í því að breyta því hvernig áhætta er metin. Þegar losun verður fjárhagslega óhagkvæm og grænar lausnir öruggari, taka markaðirnir sjálfir við keflinu.
Lærdómurinn er mikilvægur og nær langt út fyrir Bretland og einnig til Íslands: Hvað myndi gerast ef áhætta væri metin með sama hætti hér?
Greinarhöfundur er í loftslagshópnum París 1,5 sem berst fyrir því að Ísland leggi sitt af mörkum til að takast á við loftslagsvandann.
