Í pistli mínum í dag langar mig að segja ykkur frá merkilegasta steini sem þið hafið líklega aldrei heyrt um. Svo merkilegt sem það nú er. Sumarið 1940 þótti heldur kaldranalegt á Íslandi. Föstudaginn sjöunda júní gerði mikið þrumuveður á Suðurlandi. Ekki voru þó allir sannfærðir um að þetta hafi verið veðurfarslegt heldur töldu þetta frekar vera drunur frá sjóorustu. Þann tíunda maí var svo hernaðaraðgerðinni Gaffal hrint í framkvæmd þegar breskir hermenn gengu á land í Reykjavík og hernámu Ísland fyrir hönd Bandamanna. Þessi aðgerð var bein afleiðing af innrásum og hernámi nasista á Noregi og Danmörku og óttuðust menn eðlilega að Ísland yrði næsti áfangastaður Hitlers.
Mitt í öllum hildarleik seinni heimsstyrjaldarinnar gerði sænskur verkamaður merkilega uppgötvun sem vakti litla athygli. Hann var að grafa skurð og leggja símalínu í gegnum akur í Timans sveit á miðju Gotlandi. Á um 40 sentímetra dýpi kom upp lítill sandsteinn. Steinninn virtist í fljótu bragði ekkert sérstaklega athyglisverður. Karlinn tók hann upp með hendinni og ætlaði að henda honum til hliðar þegar hann rak augun í óvenjuleg merki sem rist voru í steininn. Þegar hann strauk af honum mestu drulluna sá hann að þarna var greinilega um rúnir að ræða. Flestir rúnasteinar í heiminum hafa fundist í Svíþjóð og talsvert á Gotlandi þannig að það þótti ekki sérstaklega óvenjulegt að rekast á rúnaristur á steinum sem komu upp við einhvers konar framkvæmdir og jarðrask. Hann fór þó með steininn og afhenti hann verkstjóra sem kom honum til Þjóðminjasafns Gotlands.
Steinninn er ekki stór, rétt rúmir átta sentimetrar á lengd, 4,5 á breidd og rúmir þrír á breidd. Svipaður á stærð og sígarettupakki og heldur lítilmótlegur samanborið við marga þá flennistóru rúnasteina sem áður hafa fundist og þekktastir eru. Steinninn hefur verið notaður sem brýni. Áritunin á steininum er nokkuð skýr. Letrið á brýninu sem er frá 11. öld er yngra rúnaletrið, sem var í notkun frá 9. öld til upphafs 12. aldar þegar miðaldarúnaletrin tóku við. Á steininum stendur:
ormiga ulfuatr
krikiaR iaursaliR
islat serklat
Ormiga og Úlfur eru mannsnöfn. KrikiaR er Grikkland, iaursalirR er Jerúsalem, islat er Ísland og serklat líklega Tyrkland eða landsvæði múslima.
Þrátt fyrir smæðina þá er þetta einn athyglisverðasti og mest rannsakaði rúnasteinn í heimi. Samkvæmt aldursgreiningum þá eru rúnirnar taldar vera frá því fyrir árið 1000. Það eru ýmsar kenningar um það hverjir þeir félagarnir hafi verið en þeir hafa verið sigldir og líklega í vösku liði höfðingja eða konungs. Þeir gætu hafa verið í liði Haraldar harðráða eða jafnvel Ólafs helga Tryggvasonar og þá hugsanlega í áhöfn Ormsins langa. Ég fer ekki út í þá sálma hér en bendi fólki á að kynna sér málið. Það sem gerir steininn svo merkan er að hann sýnir hvað forfeður okkar voru víðförlir. Hann gefur ímyndunaraflinu algjörlega lausan taum. En það sem gerir hann sérstaklega mikilvægan og merkilegan fyrir okkur Íslendinga er að á honum er langelsta varðveitta ritaða heimild þar sem orðið Ísland kemur fyrir, 300 árum eldra en elstu fornhandrit sem til eru. Mér finnst líka svo magnað og táknrænt að steinninn skuli koma úr jörðu og rúnirnar ráðnar á sama tíma og íslenska þjóðin er í því ferli að slíta sambandinu við Danmörku og stofna svo sjálfstætt lýðveldi á Þingvöllum á fæðingardegi Jóns Sigurðssonar 17. júní 1944.
Ég rakst á þennan stein fyrir nokkrum árum og fyrir algjöra tilviljun. Mjög fáir Íslendingar virðast hafa heyrt um þennan stein. Ég hef lengi verið að stefna á ferð til Gotlands til að berja hann augum enda mikill áhugamaður um sögu Íslands og fornleifafræði. Svo þegar ég sótti þing Norðurlandaráðs í Stokkhólmi í haust þá fór ég auðvitað á þjóðminjasafn Svíþjóðar til að skoða sýninguna Veröld Víkinganna. Þetta er náttúrlega algjörlega mögnuð sýning. En magnaðast fannst mér, þegar ég fór um þann hluta sýningarinnar sem sýnir og fjallar um rúnasteina, að ganga fram á brýnið litla. En það er í algjöru öndvegi á sýningunni. Það er sýnt í glæsilegum og vel upplýstum sýningarskáp og á snúningsplötu. Ég fékk gæsahúð uppúr og niðrúr.
Ættum við ekki að taka höndum saman og vinna að því að fá steininn lánaðan til að geta sýnt hann hér á landi í Þjóðminjasafninu? Ég væri sko sannarlega tilbúinn að ljá því máli minn stuðning.
