„Silence like a cancer grows“ sungu Simon & Garfunkel í laginu The sound of silence. Þessi setning hefur setið í mér enda er hægt að túlka hana á svo marga vegu. Ég hef verið mjög hugsi yfir þögninni þegar kemur að bakslagi í jafnréttisbaráttunni. Það getur svo margt búið í þögninni.
Hvenær höfum við hátt? Og hvenær þegjum við? Hvenær tökum við óhikað afstöðu og hvenær ekki? Hvers vegna tökum við skýra afstöðu gegn einhverju á einum tímapunkti en þegjum á þeim næsta? Hvernig breytist tíðarandinn? Hvernig sveiflast pendúllinn? Hvað má segja? Hvað má ekki segja?
Stundum virðist þögnin einmitt vera lúmskasta vopn þeirra sem vilja ýta undir öfgar.
Það er ekki langt síðan umræðan um kynbundið ofbeldi komst upp á yfirborðið. Út úr heimi þagnarinnar og skammarinnar og inn í heim opinberunar. Skömminni var skilað. Mörgum þótti sú tilvera óþægileg. Tilvera þar sem skíturinn fékk að vella upp. Heimur þar sem ekki var þagað yfir ofbeldi. Heimur þar sem gerendur áttu í hættu á að þurfa að takast á við afleiðingar gjörða sinna.
Það er heldur ekki langt síðan að hinsegin fólk varð sýnilegt og opið um eigin tilveru í samfélaginu okkar. Þar sem til varð pláss til að hætta að lifa í skömm og þögn og fá að tilheyra. Mörgum þótti það flókin tilvera. Að þurfa að umbera fólk í samfélaginu sem það hefur megna fordóma fyrir.
Það er í raun og veru ekki ýkja langt síðan að konur fóru að standa jafnfætis karlmönnum í íslensku samfélagi. Þær hafa jafnvel fengið að gegna valdamiklum hlutverkum í samfélaginu. Jafnvel á sama tíma. Mörgum hefur einnig þótt það flókin tilvera. Hvernig á svoleiðis heimur eiginlega að fúnkera?
Mannréttindi fólks hafa ekki fallið að himnum ofan. Það voru fyrri kynslóðir sem opnuðu umræðuna og börðust fyrir auknu plássi. notuðu röddina sína og rufu þögnina til að ýta undir tilverurétt og tækifæri allra í samfélaginu.
Þrátt fyrir ótrúlegar framfarir í réttindabaráttu jaðarsettra hópa og í jafnréttisbaráttunni hefur alltaf verið stutt í þöggunina. Undir yfirborðinu eru og verða líklega alltaf til einstaklingar sem kæra sig ekki um slíkt. Þeir vilja ekki fjölbreytileika. Þeir vilja ekki að fólk fái að vera það sjálft á eigin forsendum. Það verður alltaf til fólk sem vill tala fyrir frelsi fólks með skilyrðum.
Það er í raun og veru merkilegt að sjá hvað réttindabaráttan virðist fara alveg ofboðslega í taugarnar á sumu fólki.
Þessir einstaklingar beita markvissum aðferðum til að þagga niður í fólki, draga úr sýnileika þess og grafa undan tilverurétti þess. Það sem gerir aðförina mögulega er ekki endilega háværustu öfgaraddirnar sem beita henni, heldur þögn hinna sem standa hjá. Þeir horfa á aðförina en taka ekki afstöðu.
Þannig verður þögnin að krabbameini sem breiðir úr sér.
Þannig verður eitthvað sem fólk tók eitt sinn skýra afstöðu gegn að einhverju sem þessir sömu einstaklingar kalla „umdeilda skoðun“ eða „hugmyndafræði“ eitthvað sem fólk getur verið annaðhvort með eða á móti.
Þögn samfélagsins þegar traðkað er á réttindum og tilverurétti minnihlutahópa er hættuleg. Hægt og rólega gerist það að það verður einfaldara að þegja en að lenda í hakkavél öfgaaflanna.
Hægt og rólega hættir fólk að nenna að taka slaginn á kaffistofunni, í vinahópnum eða á samfélagsmiðlum. Þannig nær þögnin að dreifa úr sér og það verður félagslega áhættusamt að standa upp og taka afstöðu.
Eitthvað sem þótti eitt sinn sjálfsagt að verja, eins og jafnréttismál eða réttindi fólks, verður að einhverju sem ekki þykir lengur „töff“ að verja. Með því færist ábyrgðin af gerandanum yfir á þann sem verður stöðugt fyrir jaðarsetningu.
Þetta gerir það að verkum að öfgaöfl þurfa ekki lengur að færa rök fyrir máli sínu. Það er nóg að endurtaka sig nógu oft, hæðast að og gera lítið úr baráttumálunum og með tímanum verður samfélagið ónæmt. Það hættir að bregðast við, hættir að leiðbeina. Það hættir að segja „stopp“ og „nei“. Á endanum verður það sem áður var óásættanlegt einfaldlega hluti af umræðunni.
Öfgaöflin eru snillingar í að láta gagnrýni sína á baráttuna líta út eins og þeir séu málsvarar skynsemishyggju. Þannig ná þau að færa sig frá jaðrinum inn á miðjuna. Þannig höfða þau til meirihlutans. Á meðan hinir skynsömu þegja verða þeir háværu ráðandi.
Við sjáum þetta í kommentakerfunum, í umræðuþáttunum og í samfélaginu öllu.
Dropinn holar steininn. Ef við hættum að taka slaginn, hættum að taka afstöðu og hættum að verja gildin okkar fær öfgahyggjan að grassera. Og ef hún grasserar óáreitt of lengi verður hún einfaldlega að nýju normi. Ekki á einni nóttu, heldur smátt og smátt.
Eins og krabbamein sem dreifir úr sér.
