Sólheimar í Grímsnesi, sem héldu upp á 95 ára afmæli sitt á síðasta ári, byggja á hugmyndafræði Rudolfs Steiner, sem Sesselja Sigmundsdóttir, stofnandi Sólheima, kynntist á námsárunum í Þýskalandi fyrir um 100 árum. Starfsemin er fjölbreytt og byggir m.a. á því að þeir sem þar búa aðlagi sig þörfum fatlaðra en ekki öfugt. Sigurjón Þórsson, stjórnarformaður Sólheima, er gestur Ólafs Arnarsonar í hlaðvarpi Eyjunnar.

„Á síðasta ári héldum við upp á 95 ára afmæli okkar með pomp og prakt og miklum mannfjölda og forseti Íslands kom þar á meðal og eyddi deginum með okkur. Við það tækifæri tilnefndi hann Sólheima sem samfélag kærleiksriddara og það er svona stef sem forsetinn hefur verið að spila og á mjög vel við starfsemina á Sólheimum. Edda okkar Björgvins, hún er nú hluti af fulltrúaráði Sólheima og hafði svona milligöngu um þetta. Þannig að við ætlum okkur að standa undir þeirri nafngift sem okkur var gefin, þó að það hafi gustað aðeins um okkur.“

Geturðu lýst aðeins fyrir mér samfélaginu þarna? Maður náttúrlega hefur vitað af þessu frá því maður man eftir sér en ég skal alveg viðurkenna að ég veit voða lítið svona um starfsemina á Sólheimum.

„Sólheimar eru náttúrlega afskaplega merkilegt fyrirbæri og í raun og veru eitt sinnar tegundar á Íslandi. Við eigum systrasamfélög um heim allan sem byggja á svona svipaðri hugmyndafræði, þó eru allir með svona sitt tvist í því, hvernig þeir útleggja hann, en en eiga það kannski sameiginlegt að byggja á, að hluta eða öllu leyti, á hugmyndafræði Rudolfs Steiner, sem er mannspeki á íslensku, andróposófía, og er svona hugmyndafræði sem byggir á svona dulrænum, trúarlegum kenningum sem eiga þó skírskotun í vísindalegar rannsóknir. Sesselía á sínum yngri árum var við nám í Þýskalandi og þar kynnist hún þessari hugmyndafræði sem hún svo flytur með sér heim. Og hafði haft allt frá unga aldri köllun til þess að þjóna fólki og gera hérna sitt gagn. Þannig að hún stofnar Sólheima 1930, á afmælisdeginum sínum, 5. júlí, og er þá 28 ára.

Þann sama dag koma til Sólheima fimm börn. Í fyrstu var þetta barnaheimili fyrir börn sem gjarnan komu frá Reykjavík, voru foreldralaus eða bjuggu við aðstæður sem þóttu með þeim hætti að það þurfti að koma þeim í skjól annað. Þannig að hún var svona skjól þeirra sem einhverra hluta vegna voru olnbogabörn í samfélaginu. Þegar hún kemur þarna á staðinn, þá voru engar byggingar þannig að hún byrjar á því að slá upp tjaldbúðum. Jörðin var meðal annars valin út frá því að þar var hver, heitt vatn. Hluti af hugmyndafræði Rudolfs Steiner er lífræn ræktun og samfélagið hefur frá fyrstu tíð byggt á þeirri hugmyndafræði að þú gróðursetur eftir gangi himintunglanna og notast ekki við tilbúinn áburð. Hún byrjar starfsemina í tjöldum fram á haust, þar til búið er að slá upp kjallaranum í Sólheimahúsinu, sem var upphaflega byggingin á staðnum. Fram í nóvember búa þau í tjöldum sem þau leiða í raun og veru hitann úr hvernum undir timburgólf. Kannski var þetta með fyrstu upphitunum. Allavegana var hugmyndaauðgin nýtt á þessum tíma.

Fljótlega bætast í hópinn fatlaðir einstaklingar og í dag eru Sólheimar fyrst og fremst náttúrlega þekktir fyrir það að þjónusta fólk með fötlun. Samfélagið er, eins og þú segir, að nálgast 100 ár. Það byggir á því að þeir sem þar búa, þeir aðlagi sig að þörfum fatlaðra en ekki öfugt. Þetta er svona stef í hugmyndafræðinni. Þarna er byggt á þessum gildum mannspekinnar að nýta tónlist, leiklist, myndlist, hreyfilist, til þess að auðga líf þeirra sem á staðnum búa. Og Sólheimar eru náttúrlega þekktir fyrir sína listsköpun. Íbúarnir eru með alveg ótrúlega ríka hæfileika á þessum sviðum og við njótum mikils velvilja hjá samfélaginu og þjóðinni almennt. Þess vegna er mjög leiðinlegt þegar samfélagið verður fyrir svona, ja, mér liggur við að segja áfalli, eins og var á síðasta ári. Því að það er ekki sá andi sem við viljum að ríki á staðnum.“

Skil ég það rétt að fólk með fötlun, það flytur til Sólheima, býr þar og starfar? Er þetta bara framtíðarheimili þessa fólks?

„Ja, lög um málefni fatlaðra kveða á um það að fatlaðir, eins og aðrir, velja sér sitt heimili og þeir sem búa á Sólheimum hafa valið sér að búa þar. Þeir eru bara eins og ég og þú, geta ákveðið að bregða búi og flytja eitthvert annað ef þeim mislíkar. En sem betur fer er búið þannig að fólki og það sem þar er upp á að bjóða, að það er þannig að það er svona eiginlega undantekning að fólk flytji frá okkur. En þó eru til alveg dæmi þess. Fólkið okkar er þarna af fúsum og frjálsum vilja.

Það í raun og veru bara leigir sér húsnæði á staðnum og nýtur svo þeirrar þjónustu sem við höfum, erum samningsbundin við sveitarfélagið um að veita. Það er bara hæfing sem er hluti af þessum vinnustofum sem við höfum upp á að bjóða, þar sem fólk bara er í sinni listsköpun. Við erum með kertagerð, við erum með smíðastofu, við erum með leirgerð, við erum með vefstofu og svo bara hefðbundna myndlistadeild líka. Svo höfum við upp á að bjóða gróðurhús sem margir af okkar íbúum hérna sækjast í að starfa. Meðal annars Reynir Pétur, einn frægasti starfsmaður Sunnu, sem er gróðrarstöðin okkar.

Svo erum við með skógrækt. Við erum með mjög fjölbreytta starfsemi. Við erum með verslun og kaffihús og og bjóðum upp á heimagistingu. Við erum með mjög víða spöng, ef svo má segja. Enda byggist starfsemin upp á þremur sjálfseignarstofnunum. Það er Sólheimar sem að er í raun og veru sú starfsemi sem að rekur og þjónustar félagsþjónustuna. Það er það sem Kristín Albertsdóttir fer fyrir. Svo erum við með Sólheimasetur, sem á og rekur allt sem skilgreina má sem fyrirtækjarekstur.

Þannig að það er aðgreining á rekstrarformi og svo erum við með Styrktarsjóð Sólheima, sem er aðilinn sem þróar og rekur byggðarhverfið, en þarna eru um rúmlega 70 byggingar, bæði íbúðarhúsnæði, vinnustofur, sundlaug, kirkja, menningarhús, þannig að við erum mjög rík af innviðum.“