Fyrir viku jókst verðbólgan. Í gær ákvað Seðlabankinn óbreytta stýrivexti. Það þýðir smá lækkun raunvaxta.
Á Sprengisandi um síðustu helgi var Daði Már Kristófersson fjármálaráðherra spurður hvort 130 milljarða króna hækkun ríkisútgjalda væri ekki helsta ástæða verðbólgunnar.
Fjármálaráðherra benti spyrlinum á að þetta væri tölfræði stjórnarandstöðunnar. Stærsti hlutinn væri verðbólga. Með öðrum orðum froða. Raunveruleg útgjaldaaukning væri óveruleg.
Hann hefði líka mátt benda á að óháð tölfræði sýndi að hlutfall ríkisútgjalda af þjóðarframleiðslu væri óbreytt. Það er ekki fullkominn mælikvarði en leiðréttir fyrir froðunni.
Þessi tilvísun í eitt af mörgum verðbólgusamtölum síðustu daga sýnir hversu ófrjó og ómarkviss umræðan er þegar hver notar sinn mælikvarða. Ég er ekki frá því að gagnrýni stjórnarandstöðunnar hafi verið beittari á sinni tíð þegar allir reiknuðu eins.
Undir lok sjöunda áratugar síðustu aldar skaut Magnús Kjartansson ritstjóri Þjóðviljans á Viðreisnarstjórnina á þennan veg:
„Íslenska krónan er orðin mikill vesalingur … Krónan í ár er allt annað en krónan í fyrra, svo að ekki sé minnst á árið í hitteðfyrra … Þegar borin eru saman verðmæti milli ára verður því að framkvæma flókna útreikninga, svo að um sé að ræða sambærilegar krónur …“
Svo benti hann á að þáverandi fjármálaráðherra Sjálfstæðisflokksins, Magnús Jónsson frá Mel, hefði þá nýlega í umræðum á þingi talið þann eina samanburð heiðarlegan, sem reiknaður væri í dollurum.
Fyrir aldarfjórðungi eða svo ákvað Alþingi að leyfa fyrirtækjum, sem uppfylltu tiltekin skilyrði, að nota alvöru mælikvarða í ársreikningum. Meir en 40% þjóðarframleiðslunnar er nú á höndum fyrirtækja, sem njóta þessarar sjálfsögðu aðstöðu.
Núverandi sendiherra Íslands í Washington sagði fyrir nokkrum misserum meðan hún var enn framkvæmdastjóri Viðskiptaráðs að fyrirtækin hagnýttu þessa heimild fyrst og fremst til þess að leggja raunhæft mat á rekstrarárangur, gera alvöru samanburð frá einu ári til annars og sjá hvernig þau stæðu gagnvart samkeppnisaðilum.
Fyrir rúmum áratug töluðu forystumenn atvinnulífsins fyrir því að allir sætu við sama borð með nothæfan mælikvarða. Nú telja þeir að hagsmunum Íslands sé best borgið með mismunun.
Þeir sem tala fyrir slíku hagsmunamati skulda skýringu á því hvers vegna þessi sér íslenska mismunun er þeim svo mikilvæg og hverju hún skilar þjóðarbúinu.
Í áranna rás höfum við beitt ýmsum meðulum til að rétta mælikvarðann af. Samt er það svo að öll fyrirtæki, sem það mega, kjósa að nota annan mælikvarða.
Segja má að þau greiði atkvæði með fótunum gegn krónunni.
Við notum einkum tvær mixtúrur í ríkari mæli en aðrar vestrænar þjóðir til þess að halda uppi verðgildi krónunnar.
Hitt er að óæskilegar hliðarverkanir fylgja jafnan ofnotkun á mixtúrum.
Með gjaldeyrishöftum á lífeyrissjóði takmörkum við frjáls viðskipti, sem nemur ríflega heilli þjóðarframleiðslu, til þess að falsa raungildi krónunnar.
Fyrir vikið er krónan stöðugri en hún væri í jafn frjálsum markaðsbúskap og þekkist í samkeppnislöndunum.
Slík fölsun á verðgildi krónunnar hefur hins vegar afleiðingar:
Hún eykur áhættu lífeyrisþega, veldur bólumyndun á eignamarkaði og hefur leitt til þess að félagslegt fjármagn er nú helmingur eiginfjár fyrirtækja á markaði.
Áhættufjármagn einkaframtaksins er að sama skapi minna en í samkeppnislöndunum. Hætt er við að það slævi verðmætasköpunina.
Önnur mixtúra sem við notum til að halda uppi verðgildi krónunnar er að hafa raunvexti tvöfalt til þrefalt hærri en í samkeppnislöndunum.
Þannig má ráða af gögnum Seðlabankans að nafnvextir fari tæpast niður fyrir 5,5 til 6% þótt verðbólgumarkmiðið náist.
Stjórnmálamenn allra flokka þurfa að segja kjósendum satt um þennan veruleika, sem blasir við alveg óháð því hver situr í ráðherraskrifstofunni í Arnarhváli.
Þessi veruleiki bítur sem betur fer ekki fyrirtækin sem nota alvöru mælikvarða og taka lán á lægri vöxtum. En hann þrengir að ríkissjóði og velferðarkerfinu og skilur heimilin og önnur fyrirtæki eftir í verri stöðu en vera þyrfti.
Vextir eru eina skyndiúrræðið sem stjórnvöld geta beitt gegn verðbólgusveiflum.
Ríkisfjármálin þurfa stöðugt og til lengri tíma að spila með. En þau eru í eðli sínu ekki sveiflujafnari frá einum ársfjórðungi til annars. Það væri að pissa í skóinn sinn.
Fyrir dyrum stendur að fela þjóðinni að ákveða hvort aðildarviðræðum við Evrópusambandið verður haldið áfram.
Þá gefst tækifæri til þess að ræða mælikvarðann, sem stór hluti fyrirtækja vill ekki nota, og afleiðingar þess fyrir önnur fyrirtæki, heimilin og velferðarkerfið að ekki hefur verið ráðist í kerfisbreytingu til að jafna aðstöðumuninn.
Nýr mælikvarði kallar vissulega á jafn ríkan aga og fyrirtækin beita, sem standa utan krónunnar. Það verður áraun í fyrstu.
Kjarni málsins er að þessi heildarmynd þarf að vera sýnileg þegar stjórnmálamenn allra flokka fara út á meðal fólksins til að ræða Evrópumálin. Og þeir verða að útskýra: Hvers vegna hafa mixtúrurnar, sem gefnar hafa verið áratugum saman, ekki virkað betur en raun ber vitni?
