Ungmennafélögin voru stofnuð um aldamótin 1900 til að efla þjóðernisvitund Íslendinga, bjarga tungumálinu og fylla þjóðina nýrri von og trú. Lífskjör í landinu voru verri en víðast hvar í Evrópu. Húsakostur var fátæklegur, atvinnuvegir frumstæðir og þjóðin beygð af margra alda mótlæti. Stór hluti fólks var flúinn til Vesturheims. Ungmennahreyfingunni tókst ásamt pólitískri vakningu að gjörbylta íslensku samfélagi. Hún starfaði undir kjörorðinu: „Ræktun lýðs og lands“ eða „Íslandi allt,“ sem lýsir vel ungmennafélagsandanum. Eftir áratuga baráttu tók aumasta land Evrópu skyndilega forystu í lífsgæðakapphlaupinu.
Einar Kárason gerir aldamótakynslóðinni góð skil í nýrri bók sinni, Sjá dagar koma. Þar lýsir Einar ungum manni sem elst upp í mikilli fátækt á Vestfjörðum. Hann kynnist rányrkju erlendra þjóða á fiskimiðum landsins. Ræður sig í vinnu á lúðuveiðiskipi og flytur til Ameríku. Hann kemur aftur ágætlega efnum búinn og reynir að bæta sjálfsmynd þjóðarinnar. Söguhetjan gerir Einar skáld Benediktsson að leiðtoga lífs síns enda var hann framsýnn hugsjónamaður. Andi ungmennafélaganna svífur yfir vötnum. Þetta er skemmtileg lesning og góð bók hjá Einari sem kemur manni sífellt á óvart.
Með batnandi lífskjörum hefur þjóðin fjarlægst sögu sína og uppruna. Bláhvíti fáninn, rímur og stefna ungmennahreyfingarinnar eru talin jafn hallærisleg og búningur íslenskra glímumanna. .
„Eitt helsta vandamál samtímans er kynslóðabundið og valkvætt minnisleysi þar sem foreldrum, ömmum og öfum hefur verið skipt út fyrir afþreyingariðnaðinn,“ segir Bergsveinn Birgisson í bók sinni Hlaðan. Sagan týnist í síbylju af skemmtiefni. Neikvæð umræða um ungmennafélögin er hluti af síbylju um skaðsemi ættjarðarástar sem byggir á forsendum nútímans. Álitsgjafar samtímans eru í engum tengslum við fátækt og eymd 19. aldar sem rak fólk að leita að nýrri von.
Ég er ákaflega hrifinn af bók Einars sem segir frá kynslóðinni sem skreið út úr torfkofunum og byggði upp 101 Reykjavík. Það er kaldhæðni sögunnar að núverandi íbúar svæðisins halda að miðborgin hafi ekkert breyst í aldanna rás. Margir telja að Ingólfur Arnarson og Hallveig Fróðadóttir hafi verið fyrstu eigendur og veitingamenn á Kaffi Vest og rekið nýstárlegt hlaðvarp í húsinu.
