Á fundi borgarstjórnar Reykjavíkur síðastliðinn þriðjudag var tekin fyrir tillaga borgarfulltrúa Sjálfstæðisflokksins um að borgarstjórn samþykki áskorun til dómsmálaráðherra og innviðaráðherra um að þeir hafi frumkvæði að því að breyta viðeigandi ákvæðum laga svo að frá og með sveitarstjórnarkosningum vorið 2026 verði borgarstjórinn í Reykjavík kjörinn í beinni kosningu.
Í greinargerð með tillögunni segir m.a. að lýðræðisrök búi að baki henni. Flokkur núverandi borgarstjóra, Samfylkingin, hafi 20,29 prósent atkvæða á bak við sig og flokkur væntanlegs borgarstjóra, Framsóknarflokkurinn, hafi 18,73 prósent. Lýðræðishallinn sem af þessu leiði veiki umboð þess einstaklings sem gegni embættis borgarstjóra.
Ætlunin með tillögunni sé að hamla gegn pólitískum hrossakaupum um embætti borgarstjóra að borgarstjórnarkosningum loknum. Vænta Sjálfstæðismenn þess einnig að tillagan muni ýta undir aukna kosningaþátttöku sem aðeins hafi verið 61,11 prósent í síðustu kosningum, vorið 2022.
Til að efni tillögunnar nái fram að ganga er nauðsynlegt að breyta bæði kosninga- og sveitarstjórnarlögum.
Segir í greinargerðinni að margar útfærslur komi til álita við að tryggja milliliðalausa aðkomu kjósenda að vali einstaklings í æðsta embætti borgarinnar. Vísa Sjálfstæðismenn til þess að mikil alþjóðleg reynsla sé til staðar um hvernig haga eigi slíkum kosningum. Segir í greinargerðinni að beinar kosningar til embættis borgarstjóra þekkist víða í Evrópu og meðal landa þar sem slíkt tíðkast séu England, Ítalía, Þýskaland, Grikkland, Pólland og Króatía. Tekið er fram í greinargerðinni að ekki sé vitað til þess að neinn borgarstjóri sé kjörinn beint á Norðurlöndum.
Samþykkt var með 13 atkvæðum borgarfulltrúa Samfylkingarinnar, Framsóknarflokksins, Pírata og Viðreisnar gegn sex atkvæðum borgarfulltrúa Sjálfstæðisflokksins að fresta afgreiðslu tillögunnar. Borgarfulltrúar Sósíalistaflokksins, Flokks fólksins og Vinstri grænna sátu hjá.
Fyrir um 100 árum var borgarstjóri Reykjavíkur kosinn beint af kjósendum. Svanur Kristjánsson, prófessor í stjórnmálafræði, ritaði grein í Ritið, tímarit Hugvísindastofnunar Háskóla Íslands, árið 2006 og þar kemur m.a. fram að kosningalögum hafi verið breytt árið 1914. Þessar breytingar kváðu á um að borgarstjóri Reykjavíkur skyldi kjörinn beint af kjósendum. Kjörtímabil þáverandi borgarstjóra, Knud Zimsen, sem var 6 ár var þá nýhafið og því fóru fyrstu borgarstjórakosningarnar fram árið 1920.
Knud Zimsen hafði nokkuð nauman sigur og sex árum síðar var hann einn í framboði og því sjálfkjörinn. Þetta sama ár, 1926, breytti Alþingi kosningalögum á þann veg að beinar bæjarstjórakosningar yrðu teknar upp um allt land. Þessi breyting stóð hins vegar aðeins í þrjú ár en frá árinu 1929 hafa kjósendur hér á landi aðeins getað kosið sér borgar-, bæjar- og sveitarstjórnir en ekki haft beina aðkomu að því hvaða manneskju er falið að gegna embætti borgar-, bæjar-, eða sveitarstjóra.
