Jónas Bjarnason efnaverkfræðingur sendi mér þessa grein.
— — —
– Við skulum aðskilja alveg viðskiptabanka og fjárfestingarbanka og setja þeim seinni stífar reglur um upplýsingaskyldu og umfang.-
– Hin þekkti stjórnmálavísindamaður Stanley Greenberg sagði um síðustu áramót á a.m.k. einum tveimur sjónvarpstöðvum í BNA, að Wall Street væri dautt og sömuleiðis fjárfestingarbankar eins og við þekkjum þá. Hann var mjög dramatískur í sínum orðum og það er eins víst, að hann hafi ýkt svolítið. Þegar má sjá uppdráttarsýkina, sem er að myndast í Wall Street. Það sem hann væntanlega meinar er, að áhættustarfsemi í fjárfestingarmálum hefur steypt okkur í glötun. Smám saman fóru fyrirtæki og fjárfestingarbankar að hagræða eigin efnahagsreikningi með skráningu á eigin fé og taka þar inn nánast botnlaust og brjálað óáþreifanlega hluti eins og viðskiptavild og væntingar. Eða fóru að fela skuldir og auka þannig í sýndarveruleikanum eignir og sína bónusa í leiðinni. – Viðskiptabankar eiga að stunda hefðbundin útlán til einstaklinga og fyrirtækja. Einnig eiga þeir að taka þátt í takmarkaðri fjárfestingarstarfsemi í tengslum við hagræðingar og sameiningar fyrirtækja og stunda ráðgjafarstörf um viðskiptamál.
– Fjárfestingarútrásirnar eru loftbólurnar, sem við þekkjum nú betur en áður. Þær komu víða inn í fyrirtæki með fyrirtækjakaupum og síðan ennfrekari viðskiptum og hlutafé fór þá sífellt vaxandi. Ný fyrirtæki og ný nöfn, eða kennitölur, helltust yfir okkur og yfirsýn glataðist. Þannig hélt leikurinn áfram og það gat enginn lifandi maður metið hversu stórt hlutfall af eigin fé var loft, því þar að baki var mat fjölda manna með smá innlegg hér og þar í öðrum fyrirtækjum, sem keypt höfðu verið eða sameinast öðrum. Við minnumst hringekjanna í flugrekstrarbransanum, en sífellt var leystur út hagnaður.
– Og smám saman störfuðu fleiri og fleiri manns í slíkum fjárfestingarfyrirtækjum og auðurinn virtist vera óþrjótandi. Rætt var um fjárfestingargeirann eða fjármálageirann og hversu mikið hann lagði af mörkum til þjóðarframleiðslu og hversu margir störfuðu þar. Á meðan þetta var gangandi myndaðist eins konar loftbrú eða loftsvið fyrir ofan höfuð fólks, þar sem peningar fluttust um frá einu landi til annars og frá einu fyrirtækinu til annarra. Sífellt var leitað leiða með hæstri ávöxtun og framhjá skattlagningu og féð rann þá leið, sem hafði minnsta mótsöðu. Þetta var eins og rafmagnið eða vatnið. Það rennur undan spennunni eða hallanum og fer þær leiðir, sem hafa minnsta mótstöðu. Og flestir virtust ánægðir með þetta allt saman og athugasemdir voru bara merki um öfund eða vanþekking.
– En smám saman varð þetta svið, svelgurinn, yfir höfðum okkar viðkvæmt fyrir truflunum. Stjórnvöld fóru að reka augun í atriði, sem voru ólögleg og þau voru bönnuð og hinir ábyrgu sektaðir og settir í fangelsi sbr. Enron og World.com. – Aðrir fylgdust með álengdar. – En öll starfsemin, fjárfestingaumsvifin, byggðist í grunninum á gömlum gildum eins og rafmagni og annarri orku, mat, mannauði, landi og vatni. – Auðlindir voru mjólkaðar og óhófið þurfti sitt. En allt saman byggðist eins og margt annað á lausafé, sem er eins og blóðið í líkama okkar. Við getum verið feit, þ.e. orkumikil, en ef blóðið skortir eða að það inniheldur ekki nægilegt súrefni, þá deyr jafnvel feitur maður þótt hann hafi næga orku í fituvefjum sínum eða vegna þess, að hann skortir vatn. Blóðið inniheldur hverju sinni bara brot af öllum orkubirgðunum, en það er lífsnauðsynlegt samt.
– Á sama hátt er lausaféð takmarkað og það rennur þangað, sem hæstir vextir eru í boði og væntanlega sem áhættuminnstir. Þegar of langt hefur verið gengið og lausafjárskortur fer að gera vart við sig, þá breiðist hann út eins og blóðeitrun. Hann byrjar kannski bara á einum stað og þá lendir einhver í gjaldþroti, en þótt hann eigi eignir, þá verður hann að hafa lausafé og ef hann lendir í gjaldþroti, þá verða eignir hans seldar á lægra verði, en þær hafa verið metnar eða bókfærðar á og margir tapa fé. Öll gjaldþrotastarfsemin þarf sitt til að geta farið fram og hún tekur til sín hluta af lausu fé og aftur erum við komin að lausafé og skorti á því. Þegar sár myndast á þjáðum líkama, þá dregur það til sín aukið blóð og bólga myndast kunnuglega á þeim stað. Hvað starfa nú margir í skilanefndum bankanna og hvað kostar það allt, fyrir utan verðrýrnun eignasafna?
– Þegar kreppa byrjar, þá breiðist kerfisvandinn út frá einu landi til annars og almenningur og fjármagnseigendur halda að sér höndum og versla minna en áður og geymir laust fé og heldur því frá því að lenda yfir í svelginn, sem er helsjúkur. Millilandaviðskipti minnka og innanlandsframleiðsla vestrænna hagkerfa minnkar um sinn. Af hverju þarf svo að vera? Spyrji sig hver fyrir sig. Af hverju kaupi ég ekki það nú, sem ég ætlaði að kaupa? Ég get verið atvinnulaus eða einhver mér nástaddur og ég verð að vera reiðubúinn til að aðstoða vini og vandamenn. Svo liggur í loftinu, að fólk sparar. En það getur verið óskynsamlegt, en ég bara veit það ekkert og ég óttast hið versta.
– Síðan kemur í ljós, að aðeins hluti af öllum fjármálastarfsmönnum fær atvinnu þegar nýtt jafnvægisástand myndast og rólegt ástand. Margt fólk hefur starfað við eitthvað, sem ekki er þörf fyrir lengur og þeir, sem eru annars staðar, eru ekkert tilbúnir að greiða fyrir einhverja starfsemi, sem hann kann ekki að meta að beinlínis hafnar. Af hverju þurfa viðskipti í svokölluðum iðnvæddum löndum að vera af og til í sveiflum og sumum mjög slæmum?
– Gunnar Tómasson hagfræðingur hefur nýlega upplýst almenning í Silfri Egils um það hvað Bretton-Woods stuðull er. Hann segir til um hlutfall loftsins, eða loftbólanna, miðað við áþreifanlegar eignir. – Þegar stuðullinn verður of hár, þá hrynur allt saman. Gunnar líkti þessu við skip, sem fær smám saman of þunga yfirbyggingu þar til stöðugleikinn er horfinn. Þá kantrar skipið.
Hvers vegna hafa stjórnvöld og eftirlitsstofnanir ekki upplýst fólk um þessa hluti? Eða fjármálaftirlitið? – Nei, það var á kafi við eitthvað allt annað og var of upptekið við það. Almenningur þarf því miður að læra brögðin. Og hvað hafa útrásarvíkingarnir skilið eftir sig? Eftir að rykið hefur sest? Rangar fjárfestingar eða of miklar og einstaka nýja þjónustu, sem fólk er tilbúið að meta. Og einstakar framfarir og hátæknigræjur, sem hafa kannski komið eitthvað fyrr til nota í tölvubransanum en annars væri. Annars er loftið bara ólykt, sem eftir situr í útlöndum þar sem orðspor landsins hefur beðið hnekki. Púðrið hefur aðallega farið í að reita fjaðrirnar af öðrum spekúlöntum. Eins og í póker, þar sem engin verðmæti eru sköpuð og gróði er tekinn frá öðrum, sem tapa fé. Hugmyndafræðingarnir segja, að hin ósýnilega hönd sjái ætíð um að einhver hagræðing eða verðmætasköpun eigi sér stað í öllum frjálsum viðskiptum, en það er bara við vissar aðstæður, sem varla eru merkjanlegar ofar höfðum fólks, þar sem peningasvelgurinn líður um heiminn eins og norðurljósin og reitir verðmæti af fólki, sem hefur ekki aðstæður til að gæta sín, og jafnvel sparifé þess. Adam gamli Smith sá ekki svelginn fyrir sér, fjárfestingaævintýrin.
Þessvegna skulum við skipta bönkum upp í viðskipta- og fjárfestingarbanka og koma í veg fyrir það, að menn sameini fjárfestingarbanka almennri bankaþjónustu vegna þess að bankabandittar geta notað sparifé almennings í hrikaleg ævintýri. Það gerðist með Icesave og Kaupthing-edge. Bankarnir buðu háa vexti á sparireikningum, en fjármunina ætluðu þeir síðan að nota í brjálæðislegar ævintýrafjárfestingar einhvers staðar í heiminu á meðan dansinn varð sífellt brjálaðari. Ef menn greiða 5,75% á sparireikningum í Bretlandi, þá verða menn að lána féð út á 8-9% að lágmarki eða kannski 10%. Þetta hefði ekki getað gerst, ef bannað hefði verið að sameina almenna bankaþjónustu með almennri viðskiptastarfsemi og fjárfestingarævintýri. En í þeim seinni dönsuðu ævintýraprinsarnir okkar eins og fólkið á Hruna forðum. En fólk virtist dekra við þessa menn og líta upp til þeirra eins og skurðgoða. Það virðist vera gamall ósiður að dýrka mammonsklaustrin og það lið, sem þar vinnur. Af hverju hafa verið hærri kaupkjör í bönkum en á almennum vinnumarkaði? Ábyrgð? Gamall ósiður, sem Sverrir Hermannsson hefur lýst fyrir okkur með mörgum blaðagreinum. Mammonsklaustrin í útlöndum eru eins og konungshallir þannig að þetta er alþjóðlegt fyrirbæri. Og mörg af hinum stóru og gömlu fyrirtækjum á Íslandi voru gerð að fjárfestingarfyrirtækjum og einstakir sparisjóðir líka. Dansinn í kring um Sparisjóð Hafnarfjarðar og SPRON er minnisstæður og er hann skelfilegur. Beitan fólst í því, að gera sparisjóðina að fjárfestingabönkum með sameiningu við stóru bankana og gróðinn átti að verða mikill. Fyrir skömmu ritaði ungur Hafnfirðingur litla blaðagrein og stakk upp á því, að menn stofnuðu sparisjóð í Hafnarfirði.
