Meira en 10 milljónir manna um allan heim fá greiningu á vitglöpum eða heilabilun árlega, en rannsóknir sýna að einkenni byrja oft að koma fram löngu áður en ástandið er opinberlega viðurkennt.
Í könnun Alzheimer-samtakanna frá árinu 2023 kom fram að einn af hverjum þremur sem taka eftir snemmbærum einkennum hjá sjálfum sér eða ástvini þegja í að minnsta kosti mánuð og næstum fjórðungur bíður í sex mánuði eða lengur áður en þeir fara til læknis. Flestir vita einfaldlega ekki hvað telst eðlileg öldrun og hvað er viðvörunarmerki um vitglöp.
Fjallað er um málið í grein New York Post. Sérfræðingar vara við því að þessi töf geti stolið dýrmætum tíma sem gæti verið notaður til að skipuleggja framtíðina eða jafnvel hægt á framgangi sjúkdómsins.
„Það er miklu meiri von en var fyrir 20 árum,“ sagði Karen Schelberg, forstöðumaður umönnunarráðgjafar hjá Stór-Michigan deild Alzheimerssamtakanna.
Í dag eru nýlega samþykkt lyf sem geta hægt á vitrænni hnignun með því að miða á óeðlilega uppsöfnun beta-amyloids, próteinsins sem tengist Alzheimerssjúkdómi algengustu tegund vitglapa.
Vísbendingar eru um að breytingar á lífsstíl geti haft mikil áhrif á heilsu heilans.
„Hreyfing hægir ekki aðeins á sjúkdómnum, heldur getur hún einnig bætt skap og hjálpað til við að bæta svefntruflanir sem eru algengar í vitglöpum,“ sagði Dr. Golnaz Yadollahikhales, taugalæknir við Cedars Sinai.
Að forðast áfengi og sígarettur, borða hollt mataræði, vera félagslega virkur og takast á við langvinna sjúkdóma eins og hátt kólesteról og heyrnarskerðingu hefur einnig sýnt sig að bætir vitsmunalega getu og hugsanlega hægir á hnignun.
„Það er algeng hugmynd að aðeins fólk með minnistruflanir geti fengið greiningu á vitglöpum, en breytingar á hegðun eða tungumálaörðugleikar geta einnig verið merki um taugahrörnunarsjúkdóm,“ sagði Yadollahikhales.
Þetta eru fimm fyrstu einkenni vitglapa sem sérfræðingar segja að sé oft litið framhjá.
„Það er aldrei rangt að leita læknisráða vegna áhyggna þinna ef eitthvað hefur breyst hjá þér eða ástvini,“ sagði Yadollahikhales.
Það er eðlilegt að vera stundum gleyminn, eins og að týna lyklunum eða gleyma nafni leikara sem þú sást í bíó í gær. En sá sem er á fyrstu stigum vitglapa gæti byrjað að gleyma hlutum oftar, átt erfitt með að muna upplýsingar sem hann lærði nýlega eða byrjað að endurtaka sig oft.
Dr. Gregory Day, atferlisfræðingur í taugasjúkdómum og sérfræðingur í vitglöpum við Mayo Clinic í Flórída, sagði að það væru nokkur raunveruleg, hagnýt vandamál sem hann hefur tilhneigingu til að fylgjast með sem gefa vitglöp til kynna..
„Ég er að leita að fólki sem hefur gert mistök, kannski með lyf, eins og að gleyma að taka lyfið eða taka tvöfaldan skammt, á í erfiðleikum með að halda utan um tímasetningar og halda dagana rétta, þarfnast fleiri áminninga fyrir það,“ sagði hann.
Þessi skammtímaminnismissir gæti einnig birst í því að missa af tímapöntunum, mæta á röngum degi eða eiga erfitt með að rata eftir kunnuglegri leið, benti Day á.
Allir geta átt í erfiðleikum með að finna rétta orðið eða gleyma nafni öðru hvoru, en það eru ákveðin málvandamál sem geta bent til snemmbúinnar vitsmunalegrar hnignunar.
Það felur í sér að stoppa oft í miðjum samræðum og vita ekki hvernig á að halda áfram, eiga í erfiðleikum með orðaforða, eiga í erfiðleikum með að nefna kunnuglegan hlut eða nota rangt nafn.
Ef einhver sem áður sinnti verkefnum eins og að skipuleggja og halda kvöldverðarboð byrjar að eiga í erfiðleikum með að klára það, gæti það verið merki um að eitthvað sé að gerast undir yfirborðinu.
„Ef það virðist bara ekki vera að gerast vel, eða það gerist með miklu meiri fyrirhöfn, þá væri það merki um að það séu vandamál með framkvæmdastarfsemi,“ sagði Dr. Heather Whitson, prófessor í læknisfræði við læknadeild Duke-háskóla, við AARP.
Ef þú hugsar „hann er bara ekki lengur hann sjálfur“ um ástvin þinn sem er að eldast þá skaltu skoða málið betur.
„Nýtilkominn kvíði, þunglyndi eða pirringur á sjötugsaldri getur verið snemmbúið og oft gleymt merki um Alzheimerssjúkdóm,“ sagði Dr. Armen Moughamian, læknisfræðilegur forstöðumaður Ray Dolby Brain Health Center við Sutter’s California Pacific Medical Center, við Women’s Health.
Aðrar breytingar á hegðun, eins og skyndilegt áhugaleysi á fjölskyldu, vinum, vinnu og félagslegum viðburðum, geta einnig verið viðvörunarmerki. Það sama á við um óvenjulega kynhegðun eða að verða árásargjarnari, hvatvísari, feimnari eða meira hikandi en áður.
„Eitthvað sem við þurfum að vera mjög, mjög meðvituð um, og því miður verður bara algengara og algengara, er næmi fyrir fjárhagslegum svikum,“ sagði Dr. Jori Fleisher, dósent í taugavísindum við Rush háskóla, við HuffPost.
Þó að svik séu að verða flóknari og auðveldara að falla fyrir, ef ástvinur verður fórnarlamb einhvers, sagði hún að það gæti verið þess virði að athuga hugræna heilsu þeirra ef ástvinur verður fórnarlamb einhvers.
Önnur fjárhagsleg vandamál gætu einnig bent til undirliggjandi vandamála. Sérfræðingar mæla með að fylgjast með vanskilum og óreglulegum útgjöldum, sem eru algeng merki um minnistruflanir hjá fólki sem er yfirleitt varkárt með fjármál sín. Vitglöp geta valdið því að fólk gleymir ógreiddum reikningum eða kaupir hluti sem það á nú þegar eða þarfnast ekki.
„Það er mikil rökhugsun og minni sem þarf að hafa í huga þegar kemur að fjárhagslegum verkefnum, og því geta vandkvæði með fjármál vissulega verið eitt af fyrstu merkjunum þar sem fólk upplifir breytingar,“ sagði Dr. Judith Heidebrink, taugalæknir og klínískur prófessor við University of Michigan Health.
