Fyrir viku gerði ég persneska fornmenningu að umtalsefni hér á þessum vettvangi en um skeið náði stórveldi Persa náði allt að Eyjahafi í vestri en mætti þar einhverjum fræknustu stríðsköppum sem sögur fara af. Við eyjuna Salamis sigruðu Grikkir Persa 480 og í kjölfarið fylgdi efnahagsleg velsæld hvarvetna um Grikkland og menning blómgaðist, þar með talið leikritun. Áratug fyrr var hin fræga orrusta háð á Maraþonsvöllum og þar barðist Æskýlos í liði aþenskra hermanna, en hann var fæddur um 525. Verk hans Óresteia er eini heili þríleikurinn sem varðveist hefur frá blómatíma forngrískrar leikritunar og ekki að undra að ýmsir hafi fyllst tilhlökkun þegar fréttist að Þjóðleikhúsið hygðist setja verkið á svið.
Ástralinn Benedict Andrews leikstýrir verkinu. Hann vann sjálfur sína eigin gerð af þríleiknum en í leikskrá kveðst hann hafa andúð á „sögulegri nákvæmni“ í sviðsetningum sem geti haft í för með sér að formið stirðni. Andrews lætur persónur vísa til ýmissa fyrirbæra í nútímatækni og þá væntanlega svo leikritið eigi ríkari skírskotun til nútímans — en þetta auðgar ekki verkið á nokkurn hátt, þvert á móti. Óresteia getur vel haft höfðað til samtímans þó svo að sögusviðið sé einskorðað við Grikkland hið forna.
Mér þykir vanta töluvert upp á textann — að hann hafi til að bera þá kynngimögnun sem hæfir svo stórbrotnu efni. Verst þykir mér að illmælgin sé höfð í bland við enskt slangur í stað þess að láta persónurnar flytja bölbænir á tærri íslensku — nægan höfum við orðaforðann. Hér hefði gjarnan mátt líta til þýðingar dr. Jóns Gíslasonar fornfræðings á Óresteiu. Hann leit svo á að það væri ekki hlutverk sitt væri að fara sem næst frumtextanum heldur koma honum yfir á vandaða íslensku, enda hæfði hversdagsmál ekki slíkum verkum — texti harmleiks yrði að vera búinn hátíðleika og reisn.
Dr. Jón sótti mjög fyrirmyndir til íslensks fornmáls og sumt í þýðingu hans er í stíl við Eddukvæðin: „Hinn myrkri mannmyrðir öslar í fossandi blóði úr opnum undum sifjunga, uns afmáð er ísköld blóðstorka barnamorðsins fyrrum“ og „harmljóð meini blandin“ munu knýja heiftbráðan „horskan hal til hefnda“. Efnið minnir okkur líka á íslenskar fornbókmenntir sem eru í eðli sínu leikrænar og dramatískar. Fyrirmyndir úr Eddukvæðum eru þeim mun meira viðeigandi í ljósi þess að kórsöngvarnir eru ekki samdir á venjulegu attísku talmáli heldur dóriskuskotnu bókmenntamáli sem fróðir menn segja mér að hafi líklega verið illskiljanlegt aþenskum áheyrendum á fimmtu öld fyrir Krists burð. Kórsöngurinn má því hljóma fjarrænn, tyrfinn.
Uppsetning Þjóðleikhússins á Óresteiu hefur verið ausinn miklu lofi, þó helsti miklu að minni hyggju enda fer því fjarri að sýningin sé gallalaus. Ég sé á fésbókinni að Jón Viðar Jónsson leiklistarfræðingur bendir á nokkra vankanta, meðal annars að leikkona sé látin í hlutverk Órestesar, það hafi enga dramatíska þýðingu og geri „að engu þá dýnamík sem þarna á að vera á milli karla og kvenna og hefur sannarlega bæði félags og sálfræðilegar vísanir“. Ég tek undir þetta en mest er um vert að sagan kemst vel til skila, leikurinn er afbragðsgóður og þetta er mikið sjónarspil. Mér þótti sérlega áhrifaríkt í upphafi verksins hvernig leikið var með myrkur og ljóstýrur — og þá sem vonarglætur. Í þýðingu Helga Hálfdanarsonar hljómar þetta svo:
Heill, bjarmi, þú sem breytir nótt í glaðan dag!
Í Argosborg mun reifur dansinn duna senn
En þetta eru villuljós í þeim skilningi að innan skamms mun Klítemnestra bana bónda sínum Agamemnon þar sem hann liggur í kerlauginni. Mér þótti Nína Dögg Filippusdóttir bera af í hlutverki Klítemnestru. Hrein unun var að fylgjast með svipbrigðunum, látbragðinu, raddblænum — engum dylst hversu flærðarfullar þær mótttökur eru sem bóndi hennar fær í höllinni í Argosarborg. Svona túlkun er aðeins á færi stórleikara. Óhætt að mæla með sýningunni sem þrátt fyrir nokkra hnökra er um flest trú hinu forna leikverki Æskýlosar.
Í aðdraganda síðustu forsetakosninga vestanhafs blöskraði þeim er hér skrifar lágkúrulegur málflutningur kandidatana. Í pistli vísaði ég til samanburðar í ræðu sem Robert F. Kennedy öldungadeildarþingmaður flutti 4. dag aprílmánaðar 1968 þegar honum hafði verið borin sú fregn að prédikarinn Martin Luther King yngri hefði verið skotinn til bana. Kennedy sóttist þá eftir útnefningu sem forsetaefni Demókrataflokksins og var á ferðalagi í Indianapolis. Það kom í hans hlut að bera miklum mannfjölda fréttina um morðið á King og það gerði hann með tilvitnun til fyrsta þáttar Óresteiu sem hann hafði á hraðbergi og lýsir það ólíkt meiri andagift en við eigum að venjast hjá stjórnmálamönnum samtímans. Tilvitnunin er svohljóðandi: „Even in our sleep, pain which cannot forget falls drop by drop upon the heart until, in our own despair, against our will, comes wisdom through the awful grace of God.“ Þetta er bænakalls kórsins, en Helgi Hálfdanarson þýðir þessar hendingar svo:
Jafnvel í svefnsins draumadá
drýpur angist, svo hugans tregða
fyrir hyggindum hörfa skal.
Sem nauðugur sendir herra himins
heilaga náð.
Tveimur mánuðum eftir morðið á King hlaut Robert F. Kennedy sömu örlög og ræðan verður enn magnþrungnari sé haft í huga morðið á bróður hans fimm árum fyrr. En undir lok ræðunnar gat Robert F. Kennedy annarrar hendingar úr verki Æskýlosar; um nauðsyn þess að temja villimennskuna svo skapa mætti fagurt mannlíf. Í upphafi Óresteiu eru mennirnir leiksoppar duttlungafullra goðmagna og óhugnanlegast er þegar Agamemnon fórnar dóttur sinnir Ífigeníu. Við annan tón kveður síðar í verkinu þegar Órestes fyllist hryllingi yfir móðurmorðinu og leggur gjörðir sínar í dóm guðanna. Appolon og Aþena stíga niður í mannheima, selja vald sitt í hendur dauðlegra manna og refsinornirnar umbreytast í hollvætti.
Jón Viðar Jónsson gat þess í skrifum sínum sem áður var vitnað til að verkið talaði til okkar því við krefðumst réttlætis fyrir okkar eigin hönd og annarra sem okkur eru þóknanlegir en ættum öllu verra með að fyrirgefa og sýna öðrum samúð og mildi kostaði það okkur sjálfa fórnir. Allt þetta hefði Æskýlos séð og meira til, hann hefði skilið að dauðlegum mönnum væri ómögulegt að leysa þennan vanda. Það væri ekki fyrr en með kristninni „sem þessar óbrúanlegu andstæður tilveru okkar, sameinast og ganga upp — hálfu árþúsundi síðar í öðru landi við Miðjarðarhafið“. Óresteia ber nefnilega með sér vonarneista um réttlátara samfélag og siðmenntaðra.
