Sú þjóð sem býr hér við ysta haf mun taka stórvægilegum breytingum það sem eftir lifir aldarinnar. Það á jafnt við um aldurssamsetningu hennar og uppruna, en hvoru tveggja mun kalla á langtum viðameiri áskoranir á sviði efnahags og þjónustu en þekkst hafa til þessa.
Fram undan er nefnilega stærsta lýðfræðilega breyting Íslandssögunnar.
Landsmönnum hefur fjölgað um rúmlega 40 prósent frá aldamótum. Það sést ekki síst á umferðinni, en að meðaltali fjölgar um 60 bifreiðar á götum höfuðborgarsvæðisins í hverri viku, um ríflega 3000 bíla á ári, eða 15 þúsund ökutæki á fimm ára kafla. Og fjölgunin sést ekki síður á húsnæðismarkaði þar sem leiguverð og kaupendakjör eru úr öllum takti við það sem áður hefur þekkst. Snaraukið álag á fjársvelt heilbrigðis- og menntakerfi er svo enn ein birtingarmynd þessarar öru fjölgunar á Fróni.
Íbúabólan er knúin áfram af viðstöðulausum vexti nýrra atvinnugreina á borð við ferðaþjónustu, en einnig verulegri manneklu í umönnunarþjónustu um allt land. Þá er fiskvinnslan og fjöldi starfa á sviði landbúnaðar á hendi innflutts vinnuafls að miklum eða mestum hluta, og ekkert lát verður þar á. Hagvöxtur þjóðarinnar er nefnilega knúinn áfram af útlendingum sem hér vilja vinna.
Þetta sést berlega á mannfjöldatölum.
Á meðan innfæddum hefur fjölgað um 15 prósent á síðasta aldarfjórðungi hefur fjöldi aðfluttra rétt liðlega sexfaldast frá aldamótum. Gangi lýðspár eftir þegar líða tekur á öldina – og krafan um öran vöxt í þjóðarbúinu verður áfram sú sama og áður – má augljóst vera að frekari fjölgun landsmanna kemur einkum og sér í lagi að utan. Það er nefnilega útlit fyrir að hér á landi búi um 600 þúsund um og undir miðja öldina – og allir vita hvernig fæðingartíðnin er að þróast á okkar hveli jarðar.
En þetta er aðeins önnur hlið á áskoruninni – og snýr einkanlega að því að aðlaga íslenskt samfélag eins og vel og mannvænlega að nýjum aðstæðum og nokkur möguleiki er. Hin hliðin snýr að breyttri aldurssamsetningu þjóðarinnar á allra næstu áratugum. Þar má heita að umskipti blasi við.
Aldursflokkarnir á Íslandi taka nefnilega stakkaskiptum ef horft er til næsta fjórðungs aldarinnar, og gildir raunar einu hvort þar er átt við elstu hópana eða þá yngstu, og þar að auki þá í miðið, því breytingin varðar sérhvert einasta æviskeið manneskjunnar.
„Aldurspíramíti þjóðarinnar er með öðrum orðum að snúa sér á hvolf.“
Frá 2025 til 2050 má búast við því að fjöldi ungmenna undir 20 ára aldri fari úr 26 prósentum af heildarmannafla hér á landi niður í 9 prósent. Það er umsöðlun. Fólki á barneignaraldri frá 21 til 35 fækkar úr 22 prósentum af hópi þjóðarinnar í 7 prósent. Langsamlega mesta fjölgunin verður í mengi miðaldra landsmanna sem fer úr 31 prósenti af heildinni í 50 prósent og veldur þar mestu að flestir innflytjendur, sem hingað koma til að setjast hér að, eða starfa tímabundið í landinu, eru og verða á þessum aldri að mestum mun. Þá verða líka augljós þáttaskil í fjölda 60 ára og eldri eftir því sem draga fer að miðri öld, en sá hópur rís úr 21 prósenti af söfnuði eyjarskeggja í 34 prósent af honum.
Aldurspíramíti þjóðarinnar er með öðrum orðum að snúa sér á hvolf. Eða öllu heldur; sú öra breyting sem blasir við hvað varðar fjölskylduvenjur og lífsgæðakröfur, þar sem atvinnuþátttaka kvenna og æ hærra menntunarstig þeirra er lykilþáttur hvarfanna – og ekkert afturhald innan þings og þjóðar fær nokkru sinni snúið aftur – knýr þessa þjóðháttabyltingu áfram af mátti og megin. Og til að gera hana enn þá afdráttarlausari þarf að kalla til sífellt meira vinnuafl að utan til að halda uppi þeirri velmegun sem grúi þegnanna, sem fyrir er í landinu, gerir kröfu til á lífsleið sinni.
Tvennt er í stöðunni. Það er að beita sér gegn augljósum framgangi og berja höfðinu við steininn. Eða búa þjóðfélagið sem best undir líklegustu sviðsmyndina það sem eftir lifir aldarinnar. Og það verður auðvitað helst gert með áherslu á jöfnuð og samstöðu, svo og mannúð og öryggi íbúanna allra.
„Aldurspíramíti þjóðarinnar er með öðrum orðum að snúa sér á hvolf.“
