Góðar bækur má lesa gjarnan lesa aftur. Í hitteðfyrra bárust mér í hendur Glerþræðirnir, „etnógrafísk brot“ eftir skáldið Magnús Sigurðsson en hann hefur sent frá sér fjölda bóka undanfarin ár og verið ötull við ljóðaþýðingar sömuleiðis. Glerþræðirnir eru samansafn margvíslegra þátta af þjóðlegum fróðleik en úr sundurlausum ullarlagðinum er spunninn furðu heillegur þráður á rokkinn. Ég greip aftur í bókina um liðna helgi er ég átti leið úr bænum. Sumar glefsurnar eru í meira lagi athyglisverðar aflestrar og þó svo að hér sé ekki um sagnfræðirit að ræða þá má halda því fram að framsetning af þessu tagi sé tilvalin til að koma margvíslegum fróðleik fyrri tíðar á framfæri — og sannarlega er margt af þessu efni afar umhugsunarvert okkur nútímamönnum.
Magnús segir meðal annars frá Steinunni Þórarinsdóttur frá Þykkvabæ í Landbroti sem ung hafði veikst og lent „í ýmsu því, sem táplitlum hefði riðið að fullu“ en orðið henni „til þroska og stuðnings síðar í lífsbaráttu hennar“ eins og það er orðað í minningargrein um Steinunni í Morgunblaðinu. Lífsstarf hennar fólst í umönnun sjúklinga, lengst af á holdsveikraspítalanum í Laugarnesi. Magnús birtir í bókinni afar áhugaverða glefsu úr viðtali við Steinunni úr bókinni Við sem byggðum þessa borg. Þar getur hún þess hversu mjög við sem heilbrigð erum undrumst oft þrek þeirra sem stríða við sjúkdóma. Þetta stafi af því að við getum ekki gert okkur grein fyrir því hversu miklu þreki mannskepnan býr yfir í raun og veru. Steinunn hefði hvað eftir annað staðið undrandi yfir þeirri „dásamlegu sólarró, sem holdsveikisjúklingarnir bjuggu yfir“. Þeir hefðu glaðst og gert að gamni sínu, kaunum slegnir — vitandi að þau þungbæru örlög sem þeim voru búin yrðu ekki umflúin og því yrði „að gera úr hverjum björtum degi eins skínandi líf og unnt væri“.
Viðtalið við Steinunni er tekið skömmu eftir síðari heimsstyrjöld og hún veltir því upp hvort menn hljóti ekki að undrast sálarþrek þeirra milljóna manna sem þola máttu ólýsanlegar píslir styrjaldaráranna. Þetta minnti mig á þegar ég heimsótti í hitteðfyrra vin minn Otto Wulff, heiðursforseta þýska þingmannasambandsins. Hann er fæddur 1933 og horfði sem barn upp á hörmungar stríðsins. Af þeim hildarleik öllum væri honum eftirminnilegust stilling fólksins. En honum virtist sem við nútímamenn hefðum að einhverju marki glatað þeirri sálarró sem fyrri kynslóðir bjuggu yfir, jafnvel svo að þrautir sem áður voru álitnar léttvægar yrðu mönnum ofviða.
Sú spurning vaknar þá eðlilega hvað hafi breyst í kjölfar stríðsins. Karl Sigurbjörnsson heitinn fer að ég hygg nærri um svör við þeirri spurningu í nýútkomnum æviminningum sínum. Þegar hann nam guðfræði síðla á sjöunda áratugnum var lausnarorðið „endurnýjun“. Endurnýjun hefði eðlilega átt að fela í sér dýpkun trúarinnar og afturhvarf til uppsprettulindanna en varð þess í stað krafan um að varpa hinu gamla fyrir róða —
sama hvaða nafni það nefndist. Marxisminn hefði orðið allsráðandi í fræðunum, lífsleiði lofsunginn í bókmenntum og kvikmyndum.
Karl gerir á öðrum stað í bókinni að umtalsefni samskipti sín við smiðina og verkamennina sem unnu að því að reisa Hallgrímskirkju. Þeir hefðu kunnað sinn kristindóm — trúmennskan, vandvirknin og heiðarleikinn verið þeim í blóð borinn. Minnist hann sérstaklega Magnúsar Brynjólfssonar verkamanns sem vann við smíði kirkjunnar alla þá áratugi sem hún var í byggingu. „Ég ólst upp við það að fara ekki frá óloknu verki,“ hefði Magnús eitt sinn sagt. Magnús járnbatt alla kirkjuna, „vandvirkur verkamaður, léttur í spori og teinréttur, léttur í lund, greindur og víðlesinn, talaði um söguhetjur Íslendingasagna sem sveitunga sína. Og Passíusálmana kunni hann. Maður kom aldrei að tómum kofanum hjá honum“.
Þegar Karl rifjar þetta upp verður honum spurn hvers vegna við glötuðum þessu, af hverju gengi meira og minna allt nú orðið út á að slíta ræturnar og splundra samhenginu. Trú væri í huga margra orðið lítið annað en skoðanir, skilgreiningar og dómar. Slíkt svalaði engri sál og gæfi engin viðmið í lífinu, hvað þá dauða. Þegar ekkert væri heilagt lengur væri úti um siðað samfélag. Gefum Karli orðið:
„Ef kirkjan er upptekin af því að aðlagast og breyta sér í samræmi við tíðarandann og skirrist við að endurtaka og rifja upp hið gamla orð og söng og atferli þá er það merki um dauða, ekki líf … Það er lífsmark með kirkjunni að hún þreytist ekki að endurtaka bænina, heyra fagnaðarerindið, rifja upp söguna af Jesú, endurtaka orðin og atferlið sem hann lagði til.“
Karli verður í bókinni tíðrætt um skyldur þjóðkirkjunnar við samfélagið, sem séu í senn menningarlegar og uppeldislegar. Þær skyldur verði að ástunda á vettvangi þjóðlífsins — ekki neðanjarðar í menningarafkima lokaðs trúflokks. Menn skyldu hafa hugfast að það væri hin opna og rúmgóða þjóðkirkja sem hefði stuðlað að frjálsu þjóðfélagi og verið hæli og athvarf mannúðar og friðar.
Hann gerir einnig að umtalsefni oflæti margra hugsuða og leiðtoga Vesturlanda sem hafa talið sig standa á hærra siðferðisstigi en forfeður sínir en allt sé það blekking. Hin trúlausu og afhelguðu Vesturlönd séu á jaðrinum, „veikluð, deyjandi siðmenning“. Menn verði að horfast í augu við að trúleysið hafi ekki upp á neitt að bjóða — vantrúin ekkert að gefa.
Öll eru þessi ummæli Karls verulega áleitin. Mannfólkið þarfnast andlegrar leiðsagnar og festu í þeim menningarlegu sviptivindum sem steðja að. Guðleysið sækir að „í glitklæðum mannréttinda og víðsýni“ eins og hann orðar það. En þá skyldu menn hafa hugfast að rými án gilda er ekki til enda yrði mannkynið þar með leitt út í „kviksyndi afstæðishyggju og tómhyggju“. Við fæðumst inn í tiltekið samhengi siðar og menningar og sérhvert barn þarf að öðlast fótfestu í því samhengi — ella rifnar allt upp af rótum.
