Fyrir nokkrum árum kom bókin Hnignun, hvaða hnignun? út þar sem höfundurinn Axel Kristinsson gerir tilraun til að afsanna goðsögnina um niðurlægingartímabilið í sögu Íslands.
Axel spyr í bókinni hvort miðbikið í sögu Íslands hafi verið tími hnignunar og volæðis?. Einnig spyr hann hvort Íslendingar hafi verið fátækir, frumstæðir og vesælir?
Axel færir í bókinni sterk rök fyrir því að hugmyndin um hnignun og niðurlægingu í sögu Íslands sé pólitísk goðsögn sem búin var til í sjálfstæðisbaráttunni á 19. öld og þjónaði þörfum hennar með því að mála erlend yfirráð sem dekkstum litum.
Hann færir rök fyrir því að Ísland hafi aldrei verið fátækasta land Evrópu eins og margir stjórnmálamenn fullyrða í viðtölum, ræðum og riti.
Erindi Orra Haukssonar stjórnarformanns First Water á Skattadögum í janúar 2026 vakti mikla athygli.
Hjá Orra kom fram að mikilvægast fyrir okkur Íslendinga sé að auðvelda erlenda fjárfestingu, tryggja aðgengi okkar að alþjóðamörkuðum og búa til hagfellt rekstrarumhverfi fyrir fyrirtækin í landinu.
Mesti hagvöxturinn var á seinni stríðsárunum og síðan í kjölfar alþjóðlegra samninga um stóriðju svo og fríverslunarsamninga við við EFTA, EBE (nú ESB) og EES að mati Orra.
Orri telur að alþjóðavæðing íslensk atvinnulífs sé grundvöllur hagsældar okkar í dag og að „öll hagvaxtarskeiðin einkennast af aukinni erlendri fjárfestingu og erlendum viðskiptum með mismunandi sérkennum.“
Ísland er hlutfallslega eitt mesta útflutningsland heims. Fríverslunarsamningar eru því mikilvægasta tækið til að auka velmegun í landinu okkar.
Fram undan eru samningar við ESB um algjöra fríverslun. Þeir ná einnig til þeirra um 40 samninga sem ESB hefur gert við um 70 lönd um allan heim, síðast við Indland í gær. Athyglisvert er að útflutningur Finnlands hefur aukist verulega eftir inngöngu í ESB og enn meira við öll hin löndin sem ESB hefur samið við.
Rekstrarumhverfi fyrirtækja í landinu mun auk þess batna verulega þegar við höfum tekið upp evru sem gjaldmiðil eftir inngöngu í ESB. Vextir munu lækka hjá þeim fyrirtækjum sem hafa ekki getað tekið upp evru í sínu bókhaldi eins og um 280 íslensk fyrirtæki sem búa til um helming þjóðarframleiðslunnar hafa þegar gert.
Evran mun auk þess efla erlenda fjárfestingu í landinu og laða að erlenda banka og tryggingafyrirtæki sem mun leiða til aukinnar samkeppni á þeim sviðum.
Þannig munu hugmyndir Orra Haukssonar um aukna hagsæld líklega rætast á næstu árum með aðild okkar að ESB!
Ég hef í fyrri pistlum mínum fjallað um þá áráttu margra að tala niður árangur Evrópu og gera lítið úr kostum aukinnar Evrópusamvinnu.
Um er að ræða pólitíska goðsögn sem þjónar þörfum þeirra sem vilja ekki aukið samstarf Íslands við Evrópu og mála erlent samstarf með sem dekkstum litum samanber niðurstöður Axels Kristinssonar.
Nýlega kom út grein eftir Gabriel Zukman sem er prófessor við Hagfræðiháskólann í París.
Greinin hefur vakið mikla athygli en yfirskrift hennar er Hnignun – hvaða hnignun? (e. Decline – what decline?).
Ég hef fengið leyfi Gabriels til að birta kafla úr grein hans.
Hann gerir samanburð á þróun efnahagsmála í Bandaríkjunum (BNA) og Evrópu og fjallar um þá ranghugmynd margra að hagsæld sé minni í Evrópu og að þar sé minna um frumkvöðlastarf og að fáir tæknirisar séu þar eins og í BNA.
En Gabríel bendir á að Evrópa sé ekki að reyna að vera Silicon dalurinn. Hann segir að á meðan aðrir elta nýjustu öppin eða rafmyntabóluna eru evrópsk fyrirtæki að leysa raunveruleg vandamál.
Sem dæmi nefnir hann að BioNTech í Þýskalandi hjálpaði til við að bjarga heiminum á tímum kórónuveirufaraldursins og NovoNordisk í Danmörku er að takast á við sykursýki og offitu. Benda má á að ASML í Hollandi býr til bestu vélar heimsins sem búa til tölvuflögur þær sem knýja gervigreindina áfram.
Við vitum öll að Airbus vélarnar skara fram úr á öllum sviðum flugsins. Evrópa framleiðir einhverja bestu bíla í heiminum og í Evrópu eru fremstu fyrirtæki heimsins á sviði lyfjaframleiðslu, mannvirkjagerðar, heilbrigðistækni og rafbúnaðar svo dæmi séu nefnd.
Booking og Spotify voru fundin upp í Evrópu, tæki sem við flest notum daglega. Bóluefni frá Sanofy og lyf frá Novartis og AstraZeneca eru notuð um allan heim og Amadeus sér um bókanir okkar á flugi og hótelum í um 190 löndum og notar gervigreind við það. Allt byggir þetta á evrópsku hugviti.
Þróun sjálfbærrar orkutækni í Evrópu er með því besta sem gerist í heiminum í dag. Hún hefur leitt til þess sem dæmi að um 25% af orkunotkun Evrópubúa var sjálfbær árið 2025 með það að markmiði að þetta hlutfall verði 42,5% árið 2030. Allar 28 vindmyllur Landsvirkjunar koma frá Enercon í Þýskalandi.
Hið svokallaða „reglugerðarfargan“ Evrópu hefur leitt til betri loft- og vatnsgæða, öruggari matvæla, betri neytendaverndar, harðari samkeppnisreglna og aukins jafnréttis sem sést hvergi annars staðar í heiminum að mati Gabriels.
Hann segir í grein sinni að almenn persónuverndarreglugerð (GDPR) verndi ekki aðeins friðhelgi Evrópubúa. Hún neyði tæknirisana til að breyta því hvernig þeir meðhöndla gögn um okkur.
Gabriel viðurkennir að Evrópa sé aðeins á eftir Bandaríkjunum hvað varðar efnahagslegt vægi en langt á undan Kína hvað varðar auð á hvern íbúa. Tíu af 20 samkeppnishæfustu hagkerfum heims eru evrópsk.
Gabriel bendir á verkefni sem þarf að leysa í Evrópu en segir að raunverulega vandamálið sé í höfðinu á okkur Evrópubúum.
Hann segir að „við höfum innbyrt hnignunarsöguna svo fullkomlega að við sjáum ekki eigin árangur. Á meðan er heimurinn að breytast í kringum okkur. Bandaríkin eru að rifna í sundur vegna menningarstríða og sundurlyndis. Kína stendur frammi fyrir lýðfræðilegu hruni og er að drukkna í skuldum.“
Í lokin bætir Gabriel við að 21. öldin muni ekki tilheyra þeim sem hefur háværasta röddina eða öflugasta herinn. Hún mun tilheyra þeim sem geta samþætt fjölbreytt samfélög, skapað sjálfbæra velmegun og viðhaldið lýðræðislegum stofnunum. Evrópa hefur hljóðlega náð tökum á þessu.
Það eina sem vantar er sjálfstraustið til að viðurkenna það sem Evrópa hefur áorkað segir hann.
Gabriel kemst að þeirri niðurstöðu að þó að þjóðarframleiðsla sé meiri á mann í BNA þá sé framleiðni svipuð og í Evrópu þar sem Evrópubúar hafa meiri frítíma, lengri fæðingarorlof og styttri vinnuviku auk þess að hafa hærri lífslíkur og minni ójöfnuð.
Þetta þýðir auðvitað ekki að ESB þurfi ekki umbætur. Við þurfum að fjárfesta meira í menntun, rannsóknum, innviðum og orkuskiptum sem er lykillinn að framtíðinni segir Gabriel í lok sinnar greinar.
Á undanförnum mánuðum höfum við orðið vitni að yfirgangi Bandaríkjastjórnar í heiminum, viðskiptastríðum og vanvirðingu á fullveldi þjóða eins og Grænlands. Ný öryggisstefna þeirra setur hagsmuni BNA í forgang og þeir telja sig geta hrifsað til sín lönd og auðlindir í samræmi við Monroe-kenninguna frá 1823.
Ráðstefnan í Davos markaði tímamót í samskiptum Evrópu við Bandaríkin.
Evrópulöndin ásamt Kanada stóðu saman gegn Trump þegar hann hótaði yfirtöku Grænlands og ofurtollum á þau lönd sem ekki hlýddu honum. Leiðtogarnir stóðu í lappirnar og sögðu við Trump: „hingað og ekki lengra.“ Hann fór heim með skottið á milli lappanna og fékk engu af sínum kröfum framgengt.
Eftir stendur að Bandaríkjastjórn ætlar hvorki að virða fullveldi þjóða né hlýða alþjóðalögum og heldur áfram tollastríði sínu við allan heiminn, einnig við Ísland.
Auk veru okkar í NATO höfum við Íslendingar um þrjá kosti að velja í utanríkismálum sem eru hornsteinn velferðar okkar:
Um þetta verður kosið á næstu árum í tveimur þjóðaratkvæðagreiðslum um Evrópusamvinnuna.
Höfundur er í stjórn Evrópuhreyfingarinnar. www.evropa.is.
