Það er engin nýlunda að fregnir berist af hörmungum frá Íran. Ég sé í útlendum fregnum í Skírni árið 1829 að herjað er á Persíu úr austri og vestri og vestari hluti landsins sagður háður Rússum. Þar er líka greint frá því að í stríðinu við Rússa hefðu Persar meðal annars orðið að láta af hendi Armeníu eða Ermland. Nálega öll tíðindi frá Persíu eru stríðsfréttir næstu áratugina en Skírnir hefur upp úr franska blaðinu Journal des débats árið 1887 að Persía sé „óstandsríki“ sem eigi vart sinn líka „séu það sannar fréttir“ sem birst höfðu í franska blaðinu (merkilegur fyrirvari við heimildir og kannski til eftirbreytni á okkar tímum). Í fréttinni segir að skrifstofum stjórnarinnar í Teheran sé lokað annan hvorn dag vegna fjárskorts og hafi Nasreddin konungur af þessu „hina mestu skapraun“. Einn ráðherranna hafi brugðið á það ráð að setjast að í húsi nærri höllinni í Teheran og kalla það sitt og kvaðst ekki myndu þaðan víkja fyrr en sér yrðu greidd laun. Þá væri lögreglustjóri borgarinnar ítalskur ljósmyndari sem gerði „allt að handa hófi, og lætur þar aðeins hegningar koma niður, sem engar fást múturnar“.
Nesreddin konungur eða Naser al-Din ríkti í landinu árin 1848–1896, en ætt hans var loks steypt af stóli 1925 og við völdum tók Reza Kahn sem tók sér fornpersneska nafnið Pahlavi. Sonur hans og nafni settist síðan við stjórnvölinn 1941. Þeir feðgar voru ekki af aðalsættum og byggðu hugmyndafræði sína á íranskri þjóðernisstefnu með rætur í fornri menningu — frá því áður en áhangendur Múhameðs spámanns herjuðu á írönsku hásléttuna. Hluti af afturhvarfi til fyrri alda var að nota hið gamla heiti Íran í nafni ríkisins og fræg er veisla sú sem haldin var í Persepólis 1971 til að fagna 2500 ára afmæli keisaradæmisins, en þá var upphafið miðað við krýningu Kýrosar mikla sem réð heimsveldi sem teygði sig frá Eyjahafi í vestri til fjalllendis Afganistan í austri. Þau hátíðaöld eru að margra dómi hin íburðarmestu og dýrustu sem haldin hafa verið á seinni öldum. Opinberum fulltrúum frá 69 ríkjum var boðið, þar á meðal keisara Eþíópíu og ellefu öðrum konungbornum þjóðhöfðingjum auk tólf forsetum. Gestunum var búin stórkostleg vist í geysistórri tjaldborg þar sem komið hafði verið fyrir lúxusvillum með baðherbergjum úr marmara og allt vitaskuld lagt handofnum persneskum teppum. Starfslið frá Maxim-veitingahúsinu í París var fengið til að matreiða ofan í gestina sem þarna dvöldu nokkra daga í dýrlegum fögnuði og munaði sem var ævintýri líkastur.
Íran er stundum enn nefnt Persía en það orð var upphaflega notað um landsvæði í sunnanverðu landinu sem áður var þekkt sem Persis en Grikkir nefndu alla írönsku hásléttuna Persíu. Heimamenn kalla hana þó Íran sem merkir „land aríanna“ enda persneska af indóarískum eða indóevrópskum stofni líkt og sanskrít. Inn í Persíu leituðu snemma á öðru árþúsundi fyrir Krists burð hávaxnir langhöfðar, ljósir yfirlitum og fólk af sama stofni lagði undir sig efri hluta Indusdalsins og sótti þaðan til austurs á Gangessvæðið. Þetta voru hirðingjar, sterkbyggðir og hraustir stríðsmenn, skyldir germönskum forfeðrum okkar. Af fornmenningu Indverja lærðu aríarnir að skrifa og á fjórðu öld fyrir Krist er farið að rita bækur á sanskrít.
Á sanskrít er faðir pitr, bróðir bhratr, tveir er dva, þrír tráyas og orðið yfir guð er devá sem er samstafna norræna orðinu Týr, deus í latínu og Zeús eða Seifi í grísku. Í írönskum málum er sama orðið daeva og notað um guðlegan anda í trú þeirri sem kennd er við Zaraþústra. Samkvæmt henni er tilveran átök milli góðs og ills og mennirnir geta tekið þátt í þeirri baráttu með breytni sinni. Heimurinn mun aðeins standa í tólf þúsund ár — að þeim tíma liðnum hefjast ógurleg ragnarök sem linnir með því að fram á sjónarsviðið kemur frelsari sem leiðir hin góðu öfl til sigurs. Lofsteinn mun þá rekast á jörðina og hún leysast upp í logum. Hinir góðu munu upp rísa í paradís en vondir eyðast að eilífu. Vart þarf að fjölyrða um þau áhrif sem þessi heimsmynd hefur haft á önnur trúarbrögð sem við þekkjum.
Ágætur vinur minn færði mér í jólagjöf þýðingu Magnúsar Ásgeirssonar á ljóðum persneska tólftu aldar skáldsins Omars Khayyam sem fyrst kom út árið 1935. Khayyam var nafntogaður á sinni tíð, þekktur fyrir fræðaiðkun en hann lagði einkum stund á stjörnufræði, stærðfræði og heimspeki. Kveðskapur hans hefur þó allt til þessa dags verið illa þokkaður af öfgafullum Múhameðstrúarmönnum enda yrkir hann tæpitungulaust um víndrykkju og aðrar lífsins lystisemdir sem verði að njóta meðan enn gefst færi á:
Kom, fyll þitt glas! Lát velta á vorsins eld
þinn vetrarsnjáða yfirbótafeld!
Sjá, Tíminn, það er fugl sem flýgur hratt,
hann flýgur máske úr augsýn þér í kveld!
Vera kann að Pahlavi Íranskeisari hafi haldið hina dýrlegu veislu árið 1971 undir innblæstri frá kvæðum Khayyam — best væri að njóta lífsins til fulls meðan þess væri nokkur kostur. Fyrr en varði höfðu íslamskir ofsatrúarmenn steypt honum af stóli.
Magnús Ásgeirsson vann þrekvirki með ljóðaþýðingum sínum en Jón úr Vör sagði engan nútímamann hafa haft jafn víðtæk áhrif á ungskáldin um miðbik síðustu aldar en sjálfur vildi Magnús einmitt helst af öllu að þýðingar sínar yrðu nýjum skáldum hvatning og innblástur. Og enn eru persnesk skáld þýdd á íslensku. Mér barst í hendur í liðinni viku bók sem út kemur á þriðjudaginn næsta og ber heitið Sálarljóð. Þar birtast ljóðaþýðingar Atla Harðarsonar prófessors, meðal annars á kvæðum persneska skáldsins Jalaluddin Rumi sem uppi var á þrettándu öld. Þar kveður við allt annan hljóm en í kvæðum Khayyam:
Guðaveigur eilíf elfur
engu líkur drottinn minn
ert og ég er þjónninn þinn.
Lifum í þeim lygna straumi
líkt og fiskar úti í sjó
ávallt höfum yfrið nóg.
En af því að ég minntist að framan á sanskrít þá þýðir Atli einnig úr hinni eldfornu Rigveda þessar hendingar: að ljóðum verða listir þess manns / sem líkar fegurð himinsins. Veda merkir þekking, samstofna orðunum vita og viska í íslensku, en þessi kveðskapur er frá því um 1500–1000 fyrir Krists burð.
Það er merkilegt til þess að hugsa hversu stórkostlegan innblástur má fá af jafn ævafornum bókum. Íran á sér sögu langt aftur fyrir daga Múhameðs spámanns og þar er menningin vitaskuld miklu margbrotnari en svo að hún verði felld eingöngu að kennisetningum hinna ógeðfelldu klerka í Teheran en um þá hrotta alla má gjarnan hafa þessi vísuorð Omars Kayyam í fullvissu þess að það verði þeirra örlög:
Þeir spekingar og spámenn hér á fold
sem spreyttu sig á þrasi um anda og hold,
þeir hvíla smáðir fyrir ómerk orð
í eyðiþögn, með vitin full af mold.
