Menn tala um kreppuklám. Nú síðast ágætur kunningi minn, Árni Matthíasson í pistli í Morgunblaðinu.
Ég ætla að halda því fram að þetta sé frekar vanhugsað – enda er orðið fundið upp af einum af varðmönnum gamla kerfisins sem hrundi í október.
Ég hef nefnilega þá kenningu að við stefnum inn í betra samfélag en áður – og að það sé nú þegar betra að mörgu leyti.
Við eigum í vandræðum með skuldir og atvinnuleysi, og við finnum til reiði og hneykslunar vegna þess að Ísland reyndist vera spillt þjóðfélag.
Hrunið er sameiginleg reynsla okkar allra. Það hefur fært okkur nær hvort öðru. Fólk talar meira saman, það er innilegra, það er forvitnara, það lætur síður mata sig á lygum og röngum upplýsingum, það er tilbúið til að leita nýrra leiða.
Það er minna um hroka, frekju og sjálfsánægju sem einkenndi Ísland útrásarinnar – og gerði það að frekar leiðinlegum stað.
Í þessu felast líka mikil tækifæri. Ég hef verið óþreytandi að segja við erlenda fjölmiðlamenn sem ég hef rætt við að Ísland hafi skánað við hrunið.
Við Íslendingar fórum úr frekar stöðnuðu klíkusamfélagi (kolkrabbi/smokkfiskur) yfir í nánast hreinræktað ólígarkí á stuttum tíma. Undir lokin virðist óligarkíið hafa breyst í þjófræði, kleptókratí.
Þetta er tími sem er algjörlega nauðsynlegt að gera upp. Við þurfum að fá að vita allan sannleikann um það sem gerðist – algjörlega refjalaust. Þeir eru margir, og sumir eru býsna mjúkmálir og sannfærandi, sem hafa engan áhuga á því. En það verður að gerast – annars er hætta á að við förum inn í framtíðina með óuppgerð mál, reiði og svikabrigsl, graftarkýli sem heldur áfram að vella úr.
Við eigum tækifæri til að byggja upp samfélag með gagnsæi, sanngirni og hugvit að leiðarljósi – opið samfélag og réttlátt. Við erum vel menntuð þjóð, ágætlega upplýst og kraftmikil – það er ekki síst mikilvægt að frjó pólitísk umræða fái að dafna hér, það sem á ensku er kallað civil society. Við höfum alla burði til þess ef við látum ekki úrtölumenn draga úr okkur kjark, þá sem sífellt sjá tormerki á öllu.
Gylfi Magnússon viðskiptaráðherra orðaði þetta vel í ræðu sem hann hélt áður en hann tók við sínu háa embætti:
„Einkageirinn skapar verðmæti og skatttekjur. Hann þarf að losna við meinsemdir útrásarvíkinga, með öll sín eignarhaldsfélög, „Group“, bókhaldsbrellur, vogaðar stöður, skattaskjól, eigna og- stjórnunartengsl, pólitísk tengsl og hvað þetta nú allt saman heitir. Þetta er hluti af því sem fara þarf á öskuhauga sögunnar. Ekkert af þessu skapaði nein raunveruleg verðmæti.
Í stað þess getur komið blómlegt atvinnulíf með fleiri og smærri fyrirtækjum, dreifðara en einfaldara eignarhaldi, meiri valddreifingu, meira gagnsæi, hraustlegri samkeppni, meiri nýsköpun, fleiri tækifærum fyrir alla. Opið, sanngjarnt og heilbrigt efnahagslíf.„
