Í dag eru 100 ár liðin frá fæðingu Tove Jansson. Hún var rithöfundur og myndlistarmaður sem skapaði hinn einstaka ævintýraheim í Múmíndal. Það vill svo til að í október verður Finnland heiðursgestur á bókamessunni í Frankfurt – og þar verða verk Tove í forgrunni.
Ég kom fyrir fáum árum í vinnustofu Tove Jansson í Helsinki og þá skrifaði ég þessa grein.
— — —
Þegar ég var barn las ég bækurnar um múmínálfana, þær voru þá að koma fyrst út á íslensku. Ég óttaðist dálítið að þetta væru stelpubækur, og fékk því foreldra mína til að gefa systur minni þær. Svo las ég þær sjálfur.
Ég hef alltaf verið mjög hrifinn af þessum fígúrum og heimi þeirra – hinum hjartahreina og hugprúða Múmínsnáða, hinum hugsandi en klaufska Múmínpabba, Múmínmömmu með veskið og kaffikönnuna – hún er jarðbundin og góðhjörtuð og heldur þessu öllu saman. Svo er Snúður með flökkueðli sitt, hin kaldhæðna og síkvika Mía, Hemúllinn með söfnunaráráttuna og hinn huglausi Snabbi.
Minni persónur eru líka ógleymanlegar.
Hinn hinn ískaldi Morri, í einmanaleik sínum (í frumútgáfunni er Morrinn víst kvenkyns). Skíðahemúllinn sem minnti mig alltaf á Valdimar Örnólfsson, hundurinn Aumi sem þráir félagsskap úlfa, Fillifjonkan með dætur sínar, Bísamrottan sem les bókina um tilgangsleysi allra hluta, strangi lystigarðsvörðurinn, hattífattarnir.
Og svo er það Tikka-tú sem er sögð vera byggð á ástkonu Tove Jansson, Tuulikki Pietilä, sú var sjálf frábær myndlistarkona. Mér var sagt af frænku Tove, sem sýndi okkur vinnustofuna, að annars ætti múmínfólkið ekki raunverulegar fyrirmyndir, nema mamman – hún væri augljóslega móðir Tove Jansson.
Þetta eru frábærar persónur – það var ekki fyrr en síðar að farið var að gera eftir þeim litaðar teiknimyndir, þær eru kannski aðeins of kjút. Og það er einhver dulúð í Múmínbókunum, sambland af kímni og angurværð, sem er einstök.
Mér fannst semsagt mikið til þess koma að sjá þennan stað. Húsnæðið er ekki stórt, það er á efstu hæð í virðulegu borgaralegu húsi, eins og vera ber í vinnustofu listamanns er hátt til veggja og góð birta. Andúmsloftið innan dyra er bóhemískt. Tove var málari og myndskreytir áður en hún fór að skrifa, stundaði svo hvort tveggja jöfnum höndum. Hún skrifaði líka bækur fyrir fullorðið fólk – og sumar þeirra eru perlur.
Íbúðin er full af myndlist, myndastyttum eftir föður Tove sem var myndhöggvari, grafíkmyndum eftir Tuulikki, málverkum og teikningum eftir Tove. Og svo eru bækur út um allt. Tove hefur greinilega lesið mikið og úrvalið er ekki af verri endanum.
Ég sá bækur á frönsku eftir Sartre og Gide – og það var greinilegt að þær höfðu verið lesnar – bækur eftir Dostojevskí, Finnlands-sænska höfunda eins og Tikkanen-hjónin og Bo Carpelan – móðurmál Tove var sænska – og svo bandaríska höfunda eins og Saul Bellow.
Hún skapaði sinn eigin heim í bókum sínum og hann er engu líkur – en hún hefur greinilega fylgst ágætlega með því sem var að gerast í bókmenntaheiminum.
Í vinnustofunni í Ullanlinnankatu götu bjó Tove frá því í stríðslok og þar til hún dó 2001. Hún varð rík og fræg, en breytti ekki háttum sínum. Mér var reyndar sagt að hún hefði eytt miklum tíma í að svara bréfum sem henni bárust – sum voru frá aðdáendum sem voru nokkuð vanstilltir og töldu sig hafa fundið mikinn sannleika í bókum hennar. Á sumrin var hún á eyju í finnska skerjagarðinum. Þaðan kemur mikið af andrúminu í bókum hennar, frá sjávarsíðunni, úr skógum og vötnum Finnlands – þar búa hinar ákaflega hugþekku kynjaverur hennar.
