Áminningar í lögum um opinbera starfsmenn snúast ekki eingöngu um réttindi starfsfólks heldur einnig um þá þjónustu sem samfélagið byggir á. Fyrir aldraða sem reiða sig á heilbrigðisþjónustu, hjúkrunarheimili og félagsþjónustu getur það skipt sköpum að þar ríki stöðugleiki og reynsla. Þrátt fyrir það liggja nú fyrir drög í samráðsgátt stjórnvalda árið 2026 um að afnema þetta ferli í nafni einföldunar og samræmingar við almenna vinnumarkaðinn.
Áminningarferli í opinberri þjónustu snýst ekki bara um að vernda starfsmenn, heldur einnig um að tryggja gæði ákvarðana og stöðugleika í þjónustu sem samfélagið allt reiðir sig á. Þegar yfirmaður þarf að gera athugasemdir, skýra hvað er að og gefa færi á úrbótum áður en til uppsagnar kemur, er verið að draga úr hættu á mistökum og geðþótta. Slíkt ferli eykur líkur á að rétt ákvörðun sé tekin – bæði fyrir starfsmanninn og fyrir starfsemina.
Ef þessi skylda er afnumin verður auðveldara að taka skyndiákvarðanir um uppsagnir, án þess að mál séu nægilega ígrunduð. En slíkar ákvarðanir eru ekki endilega betri – sérstaklega þegar þær hafa áhrif á þjónustu sem við öll treystum á. Hættan er sú að rangar ákvarðanir verði teknar og starfsmannavelta aukist. Þá tapast þekking og reynsla úr kerfinu og stöðugleikinn veikist, sem hefur áhrif á gæði þjónustunnar.
Í umsögn BHM, BSRB, Félags íslenskra hjúkrunarfræðinga og Kennarasambands Íslands um frumvarpsdrögin er bent á að engin haldbær greining hafi verið lögð fram sem sýni fram á að nauðsynlegt sé að afnema áminningarskylduna til að bæta stjórnun eða mannauðsmál hjá ríkinu. Þar er einnig lögð áhersla á að vandinn hafi ekki verið reglurnar sjálfar heldur beiting þeirra, og að réttara væri að efla þekkingu stjórnenda og faglega mannauðsstjórnun en að skerða réttindi starfsfólks.
Þegar réttindi starfsmanna eru skert fylgir því oft aukið óöryggi og aukin starfsmannavelta. Það dregur úr stöðugleika og getur haft áhrif á gæði þjónustunnar.
Þetta hefur einnig bein áhrif á þá sem treysta mest á opinbera þjónustu, ekki síst aldraða. Í heilbrigðisþjónustu, á hjúkrunarheimilum og í félagsþjónustu skiptir stöðugleiki og reynsla starfsfólks miklu máli. Með aukinni starfsmannaveltu tapast þekking og samfella rofnar. Þetta bætist við þá manneklu sem þegar er til staðar og er ekki á bætandi, og getur haft áhrif á öryggi og líðan þeirra sem þurfa á þjónustunni að halda.
Reglur af þessu tagi verða sjaldnast til af tilviljun – þær byggja á reynslu af því hvað gerist þegar svona öryggisreglur vantar. Að afnema slíkar reglur án þess að meta afleiðingarnar fyrir þjónustuna getur því verið skref aftur á bak.
Á Norðurlöndum er almennt ekki hægt að segja upp án þess að hafa fyrst gert athugasemdir og gefið fólki færi á að bæta sig. Þó reglurnar séu ekki eins orðaðar, þá byggja Norðurlöndin á því sama: að reyna fyrst að laga áður en sagt er upp. Samanburður við önnur Norðurlönd bendir því ekki til þess að slíkt ferli sé óþarfa flækja, heldur þvert á móti hluti af faglegri og áreiðanlegri opinberri þjónustu.
Spurningin sem við þurfum að spyrja er því ekki aðeins hvort hægt sé að einfalda kerfið, heldur hvað slík einföldun kostar. Opinber þjónusta þarf að vera bæði skilvirk og örugg. Það þarf ekki að fækka reglum – heldur passa að þær virki.
Áminningarferli er einn af þeim þáttum sem halda þjónustunni stöðugri og áreiðanlegri.
Höfundur er fyrrverandi formaður Sjúkraliðafélags Íslands.
