Ísland stendur frammi fyrir mjög breyttri heimsmynd og óvarlegt er að treysta á velvilja Bandaríkjanna eins og við höfum gert í áratugi. Það er vandamál að við erum ekki aðilar að tollabandalagi ESB. EES-aðildin gefur okkur ekki það, þó að hún gefi okkur margt annað. Gylfi Magnússon, hagfræðiprófessor við Háskóla Íslands, er gestur Ólafs Arnarsonar í hlaðvarpi Eyjunnar.
Gylfi Magnusson - 3
Forseti Bandaríkjanna virðist standa í þeirri trú að það sé seljandinn sem muni borga tolla en ekki kaupandinn þar sem aðrar þjóðir hafi hlunnfarið Bandaríkin í viðskiptum fram til þessa og hitt er líka að flytja störfin heim, flytja framleiðsluna sem er annars staðar, mikið í Asíu, flytja hana aftur til Bandaríkjanna. Sumir hafa lýst þessu sem svo að þetta sé svona hálfgerður vindmylluslagur og verið að raun og veru bara að fara í stríð við við tímans rás.
„Já, ég held að þetta sé alla vega byggt á einhverri einhverri þáþrá eða nostalgíu eftir ástandi sem var kannski upp úr miðri síðustu öld þegar Bandaríkin voru langstærsta iðnríki í heimi og framleiddu miklu meira af öllu, stáli, áli, bílum og flugvélum og öllu mögulegu heldur en aðrir til samans. Síðan hefur grafið undan þessari stöðu, en Bandaríkin hafa ekkert tapað á því. Þau hafa fært sig yfir í að að framleiða þjónustu og eru með mörg afskaplega vel heppnuð fyrirtæki í þeim geira. Af 10 verðmætustu fyrirtækjum í heimi eru líklega átta eða níu bandarísk tæknifyrirtæki, Apple og Meta og Alphabet og Nvidia og fleiri og þetta er bara miklu betri atvinnugreinar heldur en að vera að að reyna að búa til stál eða ég tala nú ekki um að fara að keppa við Kínverja eða Mexíkóa í að búa til einhvern einfaldan varning, föt og eitthvað slíkt. Þannig að Bandaríkjamenn munu ekki búa til nein hátt launuð störf með þessu. Þau munu, jafnvel ef eitthvað er, eyðileggja hálaunastörf og fá í staðinn einhver láglaunastörf, sem getur nú ekki verið æskilegt frá sjónarhóli Bandaríkjanna.“
En, að margt sem bendir til þess að við stöndum frammi fyrir breyttum heimi. Að alþjóðaviðskipti séu að breytast varanlega. Auðvitað veit maður ekkert, það er óvissa hvað verður en eins og, eins og svona pólitískir vindar blása, bæði í Evrópu og Bandaríkjunum, þá finnst mér líklegt að þess geti orðið dálítið langt að bíða að við förum aftur í þennan alþjóðaviðskiptaheim sem var eða var alltaf stefnt að, undir forystu Bandaríkjanna, að vera með hindrunarlaus viðskipti eins mikið og hægt er.
Við erum náttúrulega örríki í öllum skilningi. Og okkur hefur vegnað mjög vel og við höfum náð að byggja hér upp mjög góð lífskjör. Við höfum gert það með náttúrlega milliríkjaviðskiptum mikið. Nú stöndum við frammi fyrir breyttum heimi. Og það er náttúrlega tekist á um það, eigum við bara að halda okkar striki? Eigum við bara að bíta á jaxlinn, vera með okkar krónu, halda í okkar sjálfstæði, halda í okkar getu til þess að gera tvíhliða samninga við hvern sem er um tolla eða viðskiptafrelsi eða eigum við að reyna að komast í skjól hjá einhverju af stórveldunum? Menn horfa mikið til Evrópu. Og umræðan hér hefur náttúrlega snúist voða mikið um það hvort menn séu hlynntir eða andsnúnir því að við tengjumst Evrópu nánari böndum, göngum í Evrópusambandið. Hefur þú skoðun á þessu? Þá er ég nú bara að meina faglega. Ég er nú ekki að biðja um endilega um einhverja pólitíska yfirlýsingu.
„Já, þessi inngangur hjá þér var, var, var held ég ágæt lýsing á stöðunni sko. Bandaríkin voru forysturíki í að setja upp kerfi frjálsra viðskipta og frjálsra fjármagnsflutninga. Já, og svo auðvitað líka leiðandi í varnarsamstarfi á vettvangi NATO nokkur önnur varnarbandalög sem þeir koma að. Og þeir virðast vera, allavega tímabundið, dálítið að gefa þetta forystuhlutverk frá sér. Og þá er spurning hvað tekur við? Og hvernig Íslendingar eiga að spila úr því?
Það virðist ekki vera vænlegt að ætla að treysta á, á velvilja og skjól Bandaríkjamanna í sama mæli og, og við gerðum lengst af eftir stríðsárin. Og auðvitað, í varnarmálum, þá er nú kannski svona helst ógnin í okkar heimshluta hugmyndir Bandaríkjaforseta um að sölsa undir sig Grænland, sem augljóslega væru ekki góðar fréttir fyrir heimamenn og auðvitað stórt áfall fyrir Dani, en þar fyrir utan væri það auðvitað fyrir okkur sem erum næstu nágrannar Grænlendinga, alls ekki gott ef að það væri mikill óróleiki og, og deilur þar. En við erum auðvitað öryggis- og herlaus og getum líklega litlu ráðið, nema auðvitað getum við notað okkar rödd á alþjóðavettvangi. En þegar kemur að viðskiptum þá á auðvitað lítið og fábreytt hagkerfi mikið undir því að alþjóðaviðskipti séu sem greiðust og hindrunarlausus og það sé hægt að gera viðskiptasamninga og fríverslunarsamninga sem halda og eru hagstæðir fyrir okkur. Og þar erum við auðvitað þegar búin að gera marga mikilvæga samninga, en sá sem stendur auðvitað alveg upp úr er EES-samningurinn sem er svona nánast grundvöllur okkar utanríkisviðskipta að verulegu leyti. Og það er auðvitað spurning sem að verður tekist á um næstu ár, hvort við eigum að ganga þar lengra. EES-samningurinn er auðvitað svona næstum því, en ekki alveg, ESB-aðild eins og þekkt er. Við erum ekki aðilar að tollabandalaginu.“
Eins og kom nú áþreifanlega í ljós fyrir skemmstu.
„Já, já, sem kom, held ég, okkur illa á óvart. Við héldum að, að við værum nú nokkuð örugg með að koma okkar iðnvarningi til Evrópu, samkvæmt skilmálum EES-samningsins, en þá kom þetta útspil frá Evrópu sem að var óneitanlega ekki, voru ekki góðar fréttir frá okkar sjónarhorni.“
En virðist nú að verulegu leyti hafa verið einhver prinsippafstaða hjá Evrópusambandinu, vegna þess að svo þegar það var farið að skoða hvaða áhrif þetta hefði, þá mun þetta hafa hverfandi áhrif á okkar útflutning til Evrópu.
„Já, það virðist sem betur fer vera lendingin að þetta hafi ekki mikil áhrif mælt í evrum eða krónum, og og kannski jafnvel engin, en það stendur eftir að þessi, þetta grundvallarsjónarmið að við séum með fríverslun sem byggir á EES-samningnum, að það gæti verið í einhverju ákveðnu uppnámi ef annar aðilinn, og auðvitað miklu stærri og sterkari aðilinn, Evrópusambandið, getur einhliða tekið ákvörðun um að loka fyrir einhvern hluta samningsins, sem beitt fyrir sig einhverjum neyðarákvæðum, sem að ég er nú ekkert viss um að myndi standast lögfræðilega skoðun, en það er nú kannski ekki hægt að fullyrða neitt um það fyrir fram.“
