Rúmum 37 árum eftir að sovéski kjarnorkukafbáturinn Komsomolets sökk undan ströndum Noregs lekur hann enn geislavirkum efnum út í hafið.
Samkvæmt nýrri umfjöllun BBC benda nýjustu rannsóknir norsku Geislavarna- og kjarnorkuöryggisstofnunarinnar (DSA) til þess að kjarnakljúfur kafbátsins sé smám saman að brotna niður, þótt ekkert bendi til þess að geislavirknin sem nú mælist valdi hættu fyrir menn eða lífríki sjávar.
Komsomolets sökk í Noregshafi 7. apríl 1989 eftir að eldur kom upp um borð. Áhöfninni tókst að koma kafbátnum upp á yfirborðið, þar sem hann hélt sér á floti í um fimm klukkustundir áður en hann sökk á um 1.700 metra dýpi. Alls létust 42 af 69 skipverjum.
Samkvæmt BBC voru tvö tundurskeyti með kjarnorkusprengjuoddum um borð þegar kafbáturinn sökk. Þegar báturinn skall á hafsbotninum opnaðist gat á þrýstihylki hans og vakti það strax miklar áhyggjur af því að plútóníum gæti lekið út í eitt gjöfulasta fiskveiðisvæði Norður-Atlantshafs. Það gerðist sem betur fer ekki en það breytir því þó ekki að hættan sem stafar af flakinu er enn til staðar og fer síst minnkandi með árunum.
Á sínum tíma var Komsomolets talinn eitt fullkomnasta hernaðartæki Sovétríkjanna. Hann var hannaður til að kafa mun dýpra en vestrænir kafbátar og gat samkvæmt BBC skotið kjarnorkuvopnum af allt að þúsund metra dýpi.
Reyndu að innsigla hættuna
Á tíunda áratugnum deildu sérfræðingar um hversu mikil hættan væri af flakinu. Sumir óttuðust að tæring myndi valda því að plútóníum losnaði út í hafið með alvarlegum afleiðingum fyrir fiskimið og lífríki, á meðan aðrir töldu líkurnar á umfangsmikilli mengun litlar.
Þrátt fyrir það var ráðist í umfangsmiklar djúpsjávaraðgerðir á árunum 1995 og 1996 þar sem sprungur í skrokki kafbátsins og tundurskeytarör (e. torpedo tube) voru innsigluð með sérstöku þéttiefni til að takmarka mögulegan leka geislavirkra efna.
Samkvæmt BBC var þó frá upphafi gert ráð fyrir að þéttiefnið myndi aðeins endast í um þrjá áratugi.
Lekinn heldur áfram
Í skýrslu norsku Geislavarna- og kjarnorkuöryggisstofnunarinnar sem birt var í mars á þessu ári kemur fram að kjarnakljúfur kafbátsins sé nú farinn að láta á sjá. Geislavirk efni leki ekki stöðugt heldur í skorpum frá ákveðnum stöðum á skrokknum, meðal annars um loftræstirás þar sem rannsakendur hafa séð sýnilegt „ský“ af mengun streyma út.
Ingar Amundsen, starfandi forstöðumaður alþjóðadeildar kjarnorkuöryggis hjá DSA, segir í samtali við BBC að mælingar sýni að losunin hafi hingað til haft lítil áhrif á lífríkið í hafinu í kring.
Hann varar þó við því að ástandið geti breyst með tímanum.
„Kjarnorkueldsneytið er í beinni snertingu við sjó og heldur áfram að brotna niður,“ segir Amundsen. Að hans sögn þurfi frekari rannsóknir til að skilja betur hvernig tæringin þróist og hvaða áhrif hún geti haft á framtíðarleka.
Erfitt að grípa til aðgerða
Hans Kristensen, forstöðumaður Nuclear Information Project hjá Federation of American Scientists, segir við BBC að meiri ógn geti stafað af bæði kjarnakljúfinum og tundurskeytunum eftir því sem tæringin eykst.
Hann bendir á að súrefnismagn í sjónum, ástand þéttiefnisins og breytingar á hafstraumum geti haft áhrif á hversu hratt geislavirk efni berist frá flakinu og hvort þau komist inn í fæðukeðjuna í gegnum botndýr og fisk.
Þrátt fyrir það eru engar nýjar mótvægisaðgerðir fyrirhugaðar að sögn norsku stofnunarinnar. Ástæðan er fyrst og fremst sú að flak Komsomolets liggur á nærri 1.700 metra dýpi, sem gerir allar framkvæmdir afar erfiðar og kostnaðarsamar.
Þótt sérfræðingar telji að núverandi geislavirkni sé ekki hættuleg fyrir umhverfið segir BBC ljóst að flak kafbátsins muni halda áfram að vera viðfangsefni vísindamanna um ófyrirsjáanlega framtíð, enda er ekki útilokað að hættan aukist eftir því sem tæringin heldur áfram.
Nokkuð hefur verið fjallað um málefni Komsomolets á undanförnum árum og sagði DV til dæmis frá viðtali TV2 við Aleksander Kozjanov, sem var í áhöfn kafbátsins þegar slysið varð. Lýsti hann því að áður en áhöfnin yfirgaf kafbátinn hafi henni tekist að slökkva á kjarnakljúfi hans. Ef það hefði ekki tekist hefðu afleiðingarnar orðið skelfilegar fyrir Noreg.
