Stjórnsýslufræðingurinn Haukur Arnþórsson telur mögulegt að brögð hafi verið í tafli í þjóðaratkvæðagreiðslunni og telur rétt að óháðum aðila verði fengið að rannsaka málið og eftir atvikum kæra niðurstöðu atkvæðagreiðslunnar sem gæti leitt til ógildingar. Þetta kemur fram í grein sem Haukur ritar hjá Vísi en þar lýsir hann áhyggjum af afvegaleiðingu umræðunnar í aðdraganda atkvæðagreiðslunnar, fjárausturs til Nei-sinna og hótana í garð ráðherra.
„Ef skipuleg afvegaleiðing umræðu með röngum upplýsingum í krafti fjármagns hefur átt sér stað í aðdraganda þjóðaratkvæðagreiðslu – eða ef hótunum hefur verið beitt í baráttunni til að veikja annan aðilann og hræða hann til hlýðni – er niðurstaða hennar ekki réttmæt. Skoða þarf hvort það á við um þjóðaratkvæðagreiðsluna 29. ágúst 2026, það þarf óháður aðili að gera.“
Haukur, sem kaus já í þjóðaratkvæðagreiðslunni, minnir á að niðurstöður slíkra atkvæðagreiðslna séu ekki skuldbindandi fyrir stjórnvöld heldur aðeins ráðgefandi, að minnsta kosti út frá lagalegu sjónarhorni. Pólitískt og siðferðislega geti stjórnvöld þó verið bundin af niðurstöðunni og núverandi ríkisstjórn hefur lýst því yfir að niðurstaðan verði virt. Haukur segir þó að siðferðisleg skuldbinding ríkisstjórnarinnar til að virða úrslitin falli niður ef niðurstaðan hefði verið fengin fram með svikum.
Telur Haukur að Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu (ÖSE) sé best til þess fallin að rannsaka ríkið:
„Hún hefur í áratugi fylgst með kosningum austantjalds – þar sem einmitt yfirstéttin beitir brögðum: ósannindum, hótunum og fjármagni til að halda völdum. Ein af spurningum ÖSE í þessu tilliti er: „Gat þjóðin myndað sér skoðun á grundvelli réttra upplýsinga eða var skipulega villt um fyrir henni?“ Þessi krafa á vel við um þjóðaratkvæðagreiðsluna 29. ágúst 2026. Síðan vill svo skemmtilega til að þau tvö atriði önnur en upplýsingagjöf sem Kaupmannahafnarskjalið telur alvarlegust er beiting fjármagns og skipuleg beiting hótana. Kaupmannahafnarskjalið er efnislegur grundvöllur kosningaeftirlits ÖSE. Aðalatriðin eru því þrjú: (i) upplýsingagjöfin, (ii) hótanir og (iii) fjármagn.“
ÖSE hafi fylgst með framkvæmd þjóðaratkvæðagreiðslunnar og væntanlega kosningabaráttunni líka og muni því taka eftirfarandi atriði til skoðunar. Niðurstöður verði líklega birtar á næstunni. Komist ÖSE að því að eitthvað hafi verulega borið út af í þjóðaratkvæðagreiðslunni kæmi til greina að ríkisstjórnin fengi óháða alþjóðlega rannsókn á kosningabaráttunni.
Hefði verið rétt að fresta
Haukur telur einnig að rétt hefði verið að fresta atkvæðagreiðslunni í ljósi hótana sem Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur utanríkisráðherra bárust, til að tryggja heiðarlega upplýsingagjöf og vegna fjárausturs til Nei-hreyfinga, og jafnvel til já-hreyfinga líka. Haukur segir að rétt hefði verið að stöðva það versta sem kom frá „ritstjórn Morgunblaðsins, spunadoktorum og forystumönnum NEI-sinna“ sem hafi farið út fyrir allt sem kalla mætti eðlilega baráttu.
Telur Haukur eins að landskjörstjórn hefði átt að hafa eftirlit með kosningabaráttunni og tryggja að alþjóðlegur lagarammi væri virtur, þar með taldar reglur Mannréttindasáttmálans um upplýsingamiðlun, tjáningarfrelsi og pólitíska umræðu og samning Sameinuðu þjóðanna um gagnsæi í fjármögnun og um að hindra áhrif mikilla fjárhagslegra hagsmuna. Landskjörstjórn hefði átt að „stöðva eða hafna beinum ósannindum t.d. um herskyldu, um að Íslendingar þyrftu að greiða skuldir annarra þjóða og hatursáróðri gagnvart nágrannaríkjum okkar – svo eitthvað af fjölmörgu sé nefnt“ og eins hefði landskjörstjórn borið að fresta atkvæðagreiðslunni vegna hótana í garð utanríkisráðherra.
Í grein sinni tekur Haukur fram að rétt sé að rannsaka hvernig barátta Morgunblaðsins, blaðið sjálft og barátta NEI-sins voru fjármögnuð og segir hann aðferðir Nei-sins hafa minnt á aðferðir sem yfirstéttin austantjalds hefur notað til að afla sér stuðnings. Stjórnsýslufræðingurinn vill vita hvort að skítugir peningar sterkustu fjármálaaflanna hafi spillt fyrir almannahagsmunum til að styðja við sérhagsmuni.
„Fyrst af öllu er að rannsaka málið. Það þurfa hlutlausir aðilar að gera. Þá er að bera fram kærur og mögulega ógilda niðurstöðuna. Að lokum gæti ríkisstjórnin ályktað að hún sé ekki lengur bundin af ranglega fenginni niðurstöðu og ákveðið að ganga til aðildarviðræðna við ESB.
Engin ástæða er til að Ísland falli í sömu gryfju og Bretar í Brexit og láti ófyrirleitna kosningabaráttu sigra í þjóðaratkvæðagreiðslu. Svona atkvæðagreiðslu má mögulega ógilda: lagalega, siðferðilega og pólitískt.“
