Þýskum sagnfræðingi hefur tekist að varpa nýju ljósi á eina þekktustu ljósmynd helfararinnar og bera kennsl á nasista sem sést taka gyðing af lífi. Talið er að myndin hafi verið tekin sumarið 1941, eða fyrir 85 árum.
Í frétt New York Post kemur fram að sagnfræðingurinn Jürgen Matthäus hafi meðal annars notað gervigreind við rannsóknina, auk þess sem stuðst var við sögulegar heimildir, fjölskyldugögn og frásagnir einstaklinga.
Á hinni alræmdu ljósmynd sést nasisti með gleraugu beina skammbyssu að manni sem krýpur við brún fjöldagrafar. Nokkrir aðrir SS-menn standa skammt frá og fylgjast með.
Myndin hefur um áratugaskeið verið þekkt undir heitinu „Síðasti gyðingurinn í Vinnitsa“. Rannsókn Matthäusar bendir hins vegar til þess að hún hafi ekki verið tekin í Vinnitsa, heldur í Berdychiv í Úkraínu 28. júlí 1941.
Kennari sem gekk í Nasistaflokkinn
Matthäus telur að byssumaðurinn á myndinni sé Jakobus Onnen, Þjóðverji sem fæddist árið 1906 og starfaði sem kennari í frönsku, ensku og leikfimi áður en hann gekk í Nasistaflokkinn árið 1931.
Mikilvægur áfangi náðist í rannsókninni eftir að þýskir fjölmiðlar fjölluðu um hvar og hvenær fjöldamorðið hefði átt sér stað og hvaða hersveit hefði staðið að því. Í kjölfarið hafði maður samband við Matthäus og benti á að byssumaðurinn á ljósmyndinni líktist mjög Jakobus Onnen, frænda eiginkonu hans. Maðurinn hafði einnig varðveitt bréf og önnur gögn úr fórum fjölskyldunnar sem veittu frekari upplýsingar um Onnen og fortíð hans.
Ljósmyndir af Onnen voru í kjölfarið bornar saman við manninn á myndinni með aðstoð sjálfboðaliða hjá rannsóknarsamtökunum Bellingcat. Þar var gervigreind meðal annars notuð við greininguna.
„Samkvæmt því sem tæknisérfræðingar hafa sagt mér er samsvörunin óvenjulega mikil. Reikniritið metur líkurnar á því að um sama mann sé að ræða mjög miklar,“ sagði Matthäus í samtali við Guardian.
Hann leggur þó áherslu á að gervigreindin ein og sér leysi ekki slíkar ráðgátur. Hún sé „engin töfralausn“, heldur eitt verkfæri af mörgum og mannlegi þátturinn sé áfram lykilatriði.
Tók þátt í fjöldamorðum
Onnen gekk í SS-Totenkopfverbände, eina alræmdustu hersveit SS, við Dachau-fangabúðirnar í ágúst 1939. Síðar starfaði hann fyrir þýsku reglulögregluna í Póllandi sem þá var hernumið.
Eftir innrás Þjóðverja í Sovétríkin árið 1941 gekk hann til liðs við Einsatzgruppe C, eina af hinum alræmdu dauðasveitum nasista sem fylgdu þýska hernum austur á bóginn og myrtu gyðinga og aðra sem nasistar töldu óvini sína.
Sveitin er sögð hafa myrt nær alla þá 20 þúsund gyðinga sem voru á svæðinu þegar hún kom þangað.
Matthäus segir ljósmyndina hafa gríðarlegt sögulegt gildi vegna þess hversu berlega hún sýnir eðli fjöldamorðanna.
„Ég tel að þessi mynd ætti að vera jafn mikilvæg og ljósmyndin af hliðinu að Auschwitz, því hún sýnir okkur hversu bein og persónuleg morðin voru – morðinginn stóð augliti til auglitis við manneskjuna sem hann var að fara að drepa.“
Onnen féll árið 1943 í átökum við skæruliða í Zhytomyr-héraði í Úkraínu.
En ein mikilvæg ráðgáta er enn óleyst. Ekki hefur tekist að bera kennsl á manninn sem krýpur við fjöldagröfina augnabliki áður en hann er tekinn af lífi.
Matthäus hyggst nú beina sjónum sínum að því að finna nafn hans. Til þess ætlar hann meðal annars að rannsaka skjöl frá Sovétríkjunum – og útilokar ekki að gervigreindin verði aftur kölluð til aðstoðar.
