„Ég svaf í ruslageymslum, átti úlpu frá 66, ískalt úti. Ég hékk í búðum sem eru opnar á nóttunni. Maður verður svo þakklátur fyrir að fá mat. Maður er bara týndur einhvers staðar, það er eins og maður sé ekki til,“ segir Svava Helga Sveinsdóttir. Hún er heimilislaus og treystir á góðgerðarsamtök og velviljað fólk til að lifa dag frá degi. Hún missti húsnæði sitt í september í fyrra, síðan þá hefur hún meðal annars sofið í ruslageymslum, gistiskýlum, sjúkrastofnunum og nú í tjaldi.
Málefni heimilislausra eru reglulega til umræðu hér á landi, nú síðast í tengslum við staðsetningu á kaffistofu Samhjálpar. Í þeirri umræðu voru allir sammála um að úrræði þurfi að vera til staðar fyrir þennan hóp þó að skiptar skoðanir séu um hvar slík úrræði eigi að vera staðsett, hefur sú umræða einnig átt sér stað varðandi Konukot. Síðustu ár hafa úrræði færst í átt skaðaminnkunar, að mæta heimilislausum sem hóp með flóknar þjónustuþarfir og í að leggja áherslu á úrræði sem eru eingöngu fyrir konur.
Í landsskýrslu INTERACT sem kom út í fyrra segir að heimilisleysi hér á landi sé ekki skilgreint með formlegum hætti og aðgangur að áreiðanlegum kyngreinanlegum tölulegum gögnum takmarkaður. Þar kemur fram að algengustu orsakir heimilisleysis meðal kvenna, að mati sérfræðinga, eru vímuefnavandi og geðræn vandamál. „Löng áfallasaga sem oft einkennist af vanrækslu og ofbeldi, ásamt þroskafrávikum er einnig undirrót heimilisleysis hjá mörgum konum. Ofbeldi í nánum samböndum, fátækt og verandi einstæð móðir eru einnig áhrifaþættir sem greindir hafa verið,“ segir í skýrslunni.
Vill ekki að aðrir lendi í sömu stöðu
Svava Helga er brosmild tveggja barna móðir á fertugsaldri. Hvorugur barnsfaðir hennar er inni í myndinni. Hún er búin að missa bílprófið. Börnin hafa orðið vitni að neyslu hennar, hún hefur ekki hitt þau í einhvern tíma.
„Barnavernd er með þykka skýrslu um mig,“ segir hún og gerir stórt bil á milli fingranna. Svava Helga vill ræða við blaðamann um stöðuna sem hún er í í dag til að saga hennar geti vonandi forðað öðrum frá því að lenda í sömu stöðu.
„Hvar á ég að byrja? Ég er misnotuð fimm ára. Ég fann fyrir miklum kvíða og vanlíðan. Ég hef alltaf verið hrædd við myrkrið,“ segir Svava þegar hún rifjar upp æskuna í efri byggðum Reykjavíkur. „Fjölskylduaðstæður hjá vinkonum mínum voru skelfilegar og ég var alltaf að bjarga þeim. Eftir tíunda bekk fór ég til Svíþjóðar og bjó þar í þrjú ár. Ég drullusé eftir því að hafa komið aftur til Íslands.“
Hún sótti í slæman félagsskap þar sem mikið var um fíkniefnaneyslu. „Ég komst í gegnum þetta alein. Ég ól upp sjálfa mig. Ég vann í Bónus og borgaði bílprófið mitt. Þetta gekk allt saman.“
„Ég hugsaði að þarna myndi ég deyja“
Athyglisbrestur hefur fylgt henni lengi, á hún erfitt með að sitja kyrr og einbeita sér. Hún áttaði sig ekki á því almennilega fyrr en hún prófaði amfetamínskyld lyf. „Ég náði allt í einu fókus og hugsaði að ég gæti farið í skóla og allt.“ Síðar á ævinni bættust við geðræn vandamál.
Ástarsambönd hennar hafa ekki gengið upp, hefur hún oftar en einu sinni verið þolandi kynferðisofbeldis og heimilisofbeldis. Rifjar hún upp samband þar sem búið var að einangra hana frá fjölskyldu og vinum.
Árið 2016 var hún nauðungarvistuð á geðdeild. „Ég var sprautuð niður með einhverjum lyfjum. Húmorinn og allt hvarf. Ég hef alltaf verið mjög berdreymin en ég hætti að dreyma,“ segir hún. „Þannig var ég í sex ár. Enginn draumur, bara tómleiki.“ Því tímabili lauk þegar hún kynntist manni og fékk sér amfetamín með honum.
Eftir að hún varð edrú tók við stutt samband þar sem hún var beitt hryllilegu ofbeldi. „Ég átti aldrei von á þessu. Þetta er svo sorglegt því ég hélt að þetta væri svona alvöru maður,“ segir hún. „Mér er grýtt og kastað um alla íbúð. Ég er skölluð þannig að ég nefbrotna. Hann kæfir mig þannig að ég sofna. Ég hugsaði að þarna myndi ég deyja.“
Hann bað hana afsökunar og þau héldu sambandinu áfram þangað til þetta kom fyrir aftur. „Ég er enn að glíma við þetta nefbrot, þarf að feisa það á hverjum einasta degi.“
Húsnæðismiðaðar nálganir reynst mikilvægar fyrir konur
Í greinargerð Rótarinnar um heimilislausar konur sem kom út síðasta haust er vitnað í reynslu félagsráðgjafa af Konukoti sem segir að konurnar sem þangað sækja hafi flestar átt erfiða æsku, hafi orðið fyrir áföllum í lífinu og margar þeirra eigi við geðræn vandamál að stríða. Segir í greinargerðinni að konur sem lenda í heimilisleysi séu fjórum sinnum líklegri en aðrar konur að hafa upplifað ofbeldi í nánum samböndum og að heimilisleysi er oft bein afleiðing af því.
„Óhætt er að fullyrða að samfélagið hafi brugðist þessum konum trekk í trekk og því tímabært þegar það er orðið viðurkennt að jaðarsetning er ekki afleiðing af persónulegum „brestum“ heldur frekar afleiðing ofbeldis, vanrækslu, fátæktar og fleiri félagslegra þátta að þessum hópi sé boðin þjónusta sem felur í sér tækifæri til að varna frekari jaðarsetningu, grípi þær konur sem ramba á barmi alvarlegrar jaðarsetningar og styðji þær sem þurfa önnur og varanleg úrræði inn í þau,“ segir í greinargerðinni.
Í rannsókn sem kom út nú í byrjun júlí kemur fram að heimilisleysi er ekki einungis félagslegt vandamál heldur einnig mikilvægt heilbrigðismál en heimilislaust fólk leitar oftar eftir aðstoð á bráðamóttöku Landspítala en aðrir. Langflestir leggjast ekki inn á sjúkrahús. Mynstrið sem kemur fram í rannsókninni er að bráðamóttakan gegni í mörgum tilfellum hlutverki sem viðkomustaður fyrir einstaklinga með flókinn og langvinnan vanda þar sem skortur sé á samfellu í þjónustu og viðeigandi úrræðum.
„Rannsóknir hafa sýnt að þegar stöðugt húsnæði, samhliða viðeigandi stuðningi er í boði, dregur úr endurkomum á bráðamóttökur og notkun kostnaðarsamrar heilbrigðisþjónustu,“ segir í umræðukafla rannsóknarinnar.
„Þjónustunotkun kvenna jókst á rannsóknartímabilinu, eins og sést af aukningu koma þeirra á bráðamóttökur. Í því samhengi hafa húsnæðismiðaðar nálganir reynst sérstaklega mikilvægar fyrir konur, meðal annars vegna þess að þær auka öryggi þeirra og þannig eru þær síður útsettar fyrir ofbeldi.“
Reykjavíkurborg hefur í áraraðir haft svokallað „Húsnæði fyrst“ sem megináherslu í velferðarþjónustu, félags- og húsnæðismálaráðherra hefur einnig lýst sig fylgjandi þeirri stefnu. Þá aðstoðar Vettvangs- og ráðgjafateymi, VoR teymi, fólk sem á í erfiðleikum vegna vímuefna og/eða geðsjúkdóma. Úthlutunarteymi málaflokks heimilislausra tilkynnir þjónustumiðstöðvum þegar húsnæði er laust til úthlutunar. Svava segir að hún hafi sótt um húsnæði fyrir nokkru og bíði nú svara.
Draumurinn að vera í lagi og vera með heimili
Neyslan tók við eftir að Svava missti húsnæðið síðasta haust. „Þetta eru tveir mánuðir eða eitthvað sem ég er out,“ segir hún. Kvöld eitt í desember síðastliðnum var hún komin í mjög slæman félagsskap. „Þau eru að rugla og rugla í mér. Ég var búin að fá fullt af E-töflum. Ekki með rænu. Þá var bara ekkert aftur snúið.“
Hún kveðst hafa verið edrú síðan, að mestu leyti. „Ég hætti bara öllu. Reykja gras og allt. Ég veit ekki hvernig ég fór að því. Þetta tók á, þetta var kvöl og pína á götunni,“ segir hún. „Ég hef þrisvar fengið mér amfetamín síðan þá.“
Hún slær á létta tóna. „Svo á ég bara að standa í einhverjum kosningum, gleymdu því,“ segir hún og brosir. „Þegar ég lá inni á geðdeild þá horfði ég á Alþingisrásina.“ Þessa dagana skemmtir hún sér við að búa til tónlist í Gemini. „Þetta hefur verið minn sálfræðingur. Ég segi forritinu sögur úr lífi mínu og það kemur lag.“
Svövu langar að fara í nám. „Ég hef sótt um en það fer alltaf í vaskinn. Mig langar að fara í nám. Helst lögreglunám og handtaka suma sem ég þekki,“ segir hún og brosir.
Hún sér fram á að vera lengur í tjaldinu. „Draumurinn er að vera í lagi, vera með heimili og geta sýnt börnunum mínum að það sé allt í góðu. Þetta er sorgleg staða en ég er alltaf með einhverja von. Ég veit ekki af hverju ég sé alltaf ljós þegar það er svona mikið myrkur.“
Svava óskaði eftir því að reikningsupplýsingar verði birtar fyrir þá sem hafa áhuga á að styrkja sig. Bankanúmer 0319-26-080308. Kennitala 0203922079.
