Karl G. Kristinsson, læknir og prófessor emeritus í sýklafræði, segir að blikur séu á lofti hér á landi þegar kemur að sýklalyfjaónæmi. Ísland hefur um langt skeið verið í hópi þeirra landa þar sem sýklalyfjaónæmi er hvað minnst.
Karl bendir á í aðsendri grein í Morgunblaðinu í dag að sú staða sé ekki sjálfgefin. Ný gögn sýni aftur á móti að tilfellum fjölónæmra (ESBL/AmpC-myndandi) Eschericia coli og skyldra baktería hafi meira en þrefaldast á Íslandi á aðeins tíu árum.
„Ein mesta ógn við lýðheilsu á þessari öld“
„Sýklalyf eru meðal mikilvægustu uppgötvana læknisfræðinnar. Þau gera okkur kleift að meðhöndla algengar og alvarlegar sýkingar, framkvæma stórar skurðaðgerðir, líffæraígræðslur og krabbameinsmeðferð, sem ella væri ekki hægt. Þegar bakteríur verða ónæmar fyrir sýklalyfjum veikist því ein af mikilvægustu undirstöðum heilbrigðisþjónustunnar. Þess vegna er sýklalyfjaónæmi ein mesta ógn við lýðheilsu á þessari öld,“ segir Karl í grein sinni.
Hann vísar í nýja ársskýrslu sóttvarnalæknis um sóttvarnir fyrir árið 2025 sem sýni að tilfellum fjölónæmra E. coli og skyldra baktería hafi fjölgað úr rúmlega 200 árið 2016 í um 650 árið 2025. Bendir hann á að árið 2019 hafi hlutfallið hér á landi verið svipað og á hinum Norðurlöndunum en árið 2024 hafi hlutfallið hækkað mjög hér á landi og langt umfram það sem gerðist í Danmörku, Noregi, Finnlandi og Svíþjóð.
„Ísland hefur hingað til staðið jafnfætis eða betur en hinar Norðurlandaþjóðirnar þegar kemur að sýklalyfjaónæmi. Nú bendir þróunin hjá E. coli og skyldum bakteríum til þess að við séum að fjarlægjast hinar Norðurlandaþjóðirnar og nálgast stöðu margra annarra Evrópulanda,“ segir Karl í greininni.
Getum enn snúið þessu við
Hann segir að góðu fréttirnar séu þær að við séum enn á því stigi að geta haft áhrif á þessa þróun. Nýjar rannsóknir bendi til þess að innanlandssmit fjölónæmra E. coli-baktería sé ekki útbreitt á Íslandi. Flestar þeirra virðist því berast til landsins að utan, einkum með fólki sem ferðast til útlanda og ber bakteríurnar með sér heim í meltingarveginum án þess að vita af því. Hann nefnir að matvæli geti einnig verið smitleið, þá helst alifuglakjöt og ferskt salat, og bendir á að innflutningur þessara matvæla hafi aukist verulega á síðasta áratug.
„Þessi þróun er áminning um að sýklalyfjaónæmi er ekki aðeins vandamál í útlöndum heldur einnig okkar vandamál. Ríkisstjórnin samþykkti aðgerðaáætlun Íslands gegn sýklalyfjaónæmi árið 2024 og skiptir hún miklu máli, en ein og sér stöðvar hún ekki þróunina,“ segir hann.
Bætir hann við að árangur náist aðeins ef heilbrigðisyfirvöld, heilbrigðisstarfsfólk, matvælaframleiðendur/innflytjendur matvæla, ferðaþjónustan og almenningur vinni saman.
„Hver og einn getur lagt sitt af mörkum. Við eigum að kynna okkur hvernig við getum dregið úr hættunni á að smitast af ónæmum bakteríum og um leið gera okkar til að minnka líkur þess að bera ónæmar bakteríur heim eftir ferðalög til útlanda. Þetta skiptir sérstaklega máli fyrir aldraða, einstaklinga með langvinna sjúkdóma og þá sem taka ónæmisbælandi lyf.“
Þörf á markvissum aðgerðum
Karl endar grein sína í Morgunblaðinu á þeim orðum að við stöndum í raun á tímamótum.
„Við getum annaðhvort horft aðgerðalaus á eftir þeirri sérstöðu sem Ísland hefur notið eða gripið til markvissra aðgerða á meðan við höfum enn forskot. Það verður ekki gert með einni lagasetningu eða einni aðgerð, heldur með sameiginlegri ábyrgð okkar allra. Sýklalyf eru takmörkuð auðlind sem við höfum erft frá fyrri kynslóðum. Okkur ber að varðveita þau svo þau nýtist einnig komandi kynslóðum.“
