Föstudagur 06.desember 2019
Fókus

„Ég var alinn upp í hörkutólamenningu í bland við alkóhól“

Íris Hauksdóttir
Föstudaginn 15. nóvember 2019 18:33

Ekki missa af Helstu tíðindum dagsins í pósthólfið þitt

Lesa nánar

Leikarinn Guðmundur Ingi Þorvaldsson vakti mikla lukku með frammistöðu sinni í sjónvarpsþáttunum Pabbahelgar sem sýndir voru á RÚV fyrir skömmu. Hann segir það hafa verið stórkostlegt að vinna með Nönnu Kristínu Magnúsdóttur, aðalleikkonu þáttanna, en hún samdi bæði handritið og sá um leikstjórn.

„Þessir þættir eru alveg frábærir. Ég fíla hráleika. Ég fíla pönk, ég fíla ófullkomleika. Ég fíla hreinskilni sem fer alveg inn að beini. Ég held að svona efni, þar sem konur fá að vera ófullkomnar og hráar, séu mun sterkara tillegg til jafnréttisbaráttunnar en margt annað sem er sérsniðið til þess. Ég tek hatt minn ofan fyrir Nönnu og RÚV og öllum sem komu að þessu. Þessir þættir voru ekki auðgreinanlegur „hittari“ á blaði, en hafa slegið rækilega í gegn. Það segir kannski líka margt jákvætt um okkur sem þjóð, að við séum að verða móttækileg fyrir svona efni. Nathaniel er náttúrlega bara frábær karakter. Maður sem er búinn að búa til eitthvert sjálf sem hann telur sig geta staðið á bak við, en á greinilega í mesta basli með að fóta sig og eldast með reisn. Það er ekki endilega besti staðurinn að vera á, að vera einhleypt, „has been“, ljóðskáld, sem veit ekki alveg hver hann er.“

Viðkvæmir apakettir frekar en tígrisdýr
Guðmundur segir það hin mestu forréttindi að starfa sem leikari og listamaður því þannig fái hann tækifæri til að rannsaka mannskepnuna og skilja hvers vegna hún gerir það sem hún geri. „Ég er búinn að vera að vinna í sjálfum mér meðvitað í tíu ár núna og finnst það alltaf skemmtilegra eftir því sem ég læri meira. Ég les mikið af sögu og heimspeki í bland við sálfræði og sálarfræði. Mér finnst öll þessi umræða og hugmyndafræði mjög spennandi, bæði fyrir mig persónulega en einnig faglega.

Niðurstaða mín er sú að í grunninn er mannskepnan hópdýr. Við erum ekki tígrisdýr. Við erum frekar viðkvæmir apakettir. Okkar sterkustu drifkraftar eru að tilheyra, tilheyra hópi. Ef við tilheyrum ekki hópi deyjum við. Til forna í orðsins fyllstu merkingu, í dag kannski meira, veslumst við upp. Við þurfum að trúa á eitthvað okkur æðra, æðri mátt, en það getur líka allt eins verið fjölskyldan okkar, föðurlandið, eða fyrir suma, bara fótboltafélag. Menn fara í stríð fyrir það sem þeir trúa á, jafnvel þótt þeir viti að þeir muni láta lífið, vegna þess að það sem þeir trúa á skiptir meira máli en líf þeirra. Þessir hlutir skipta okkur meira máli en að borða, matast og fjölga okkur.

Stærsti ótti mannsins er að sama skapi hræðslan við að vera yfirgefinn og óttinn við höfnun. Fólk er, flest, tilbúið að láta frekar lífið heldur en að láta hafna sér, eða vera yfirgefið.

Inn í þetta blandast svo hin stórmerkilega skömm sem Guðbrandur Árni Ísberg er nýbúinn að skrifa flotta bók um. Skömmin á að hjálpa okkur að við að skilja okkar stað í litlum hópum eða ættbálkum. Skömmin á að vera okkar vegvísir um hvað við megum vera sjálfhverf án þess að hópurinn snúi við okkur baki.

Í okkar samfélagi hafa tíðkast uppeldisaðferðir sem hafa búið til óheilbrigða skömm hjá börnum, sem ýkir óttann og verður oft til þess að við bregðumst mjög undarlega við þegar við verðum hrædd við höfnun eða við að vera yfirgefin. Óheilbrigð skömm býr líka til óheilbrigð innri og ytri mörk hjá okkur sem einstaklingum, sem birtist oft í sjálfskaðandi hegðun og markaleysi. Þú þarft nota bene ekki að hafa verið laminn, hafa orðið fyrir einelti eða verið misnotaður til að vera fullur af óheilbrigðri skömm. Hún er mun flóknara fyrirbæri en svo.

Ástarfíknin er birtingarmynd þessa ótta og grunnþarfa sem búa í eðluheilanum. Við leitum að fólki sem lofar að yfirgefa okkur aldrei (sem er ekki hægt), fólki sem þarf svo mikið á okkur að halda að það er tilbúið að henda öllu frá sér. Flestar ástarsögur, rómantískar bíómyndir, góð ástarlög, eru um þessa tegund ástar, sem er í raun ekki byggð á grunni heilbrigðrar sjálfsvirðingar og heilbrigði, heldur í raun bara púra geðveiki. Þannig að samfélagið rómantíserar óheilbrigða ást.“

Á hraðbraut til heljar
Guðmundur er að eigin sögn alinn upp af stórkostlegu fólki en í sveitinni þar sem hann sleit barnsskónum var karllæg menning allsráðandi. „Þetta var svona hörkutólamenning í bland við alkóhól. Menning sem byggðist fyrst og fremst upp á vinnu og að hjálpast að við að gera það sem gera þurfti til að lifa af. Umræða um tilfinningar var því sem næst engin.

Ég fór út í lífið með fullt af góðu nesti að heiman en líka slatta af skrítnum hugmyndum eins og við flest. Síðan lendir maður bara í að reyna að finna út úr þessum tilfinningamálum í „jafningjafræðslu“ í heimavistarskóla, með helstu upplýsingar um kynlíf úr klámi, helstu upplýsingar um rómantík úr bíómyndum, og með hugmyndir um ástarsamband úr sveitinni, þar sem karlmenn gerðu sitt, konur sitt og ef fólk hélt friðinn svona mestan part, þótti hjónabandið gott. Auðvitað rak maður sig á veggi, lenti í vondum samböndum, skaðlegum aðstæðum, kom ekki alltaf vel fram sjálfur og endaði svo á að krassa illilega og þurfa að horfast í augu við það að annaðhvort yrði að gera eitthvað í sínum málum eða halda áfram á hraðbraut til heljar.“

Guðmundur er í dag í sambúð með Heiðu Aðalsteinsdóttur og hafa þau verið saman í tólf ár. Hann segir ferðalagið með henni bæði fallegt og spennandi. „Okkar markmið er að hámarka þann lærdóm sem draga má af þessu lífi og erum við mjög samstíga um að vinna okkur sama út úr þeim erfiðleikum sem mæta okkur og hámarka lífsánægjuna.

Ég mæli heilshugar með því fyrir alla að skoða þessi mál. Hvers vegna ekki að láta sér líða betur ef maður hefur tækifæri til þess? Læknavísindin í dag eru á fleygiferð að koma með sannanir um tengsl andlegrar og líkamlegrar heilsu. Um tengsl áfalla við alls konar sjúkdóma eins og sjálfsofnæmi og jafnvel krabbamein. Það er til mikils að vinna að vera í andlegu jafnvægi og sáttur við guð og menn. Þessi óheilbrigða skömm og skakkar hugmyndir um höfnun er eitthvað sem ég held að við flest öll séum að glíma við. Til að bæla niður skömmina erum við til í að gera hvað sem er og ein birtingarmynd flóttans er fíkn. Ég hef dílað við koffínfíkn, nikótínfíkn, ástar- og kynlífsfíkn og fíkn í áfengi og vinnufíkn svo nokkuð sé nefnt. En það er ekkert skárra að vera með heilsufíkn, kaupfíkn eða verða alltaf að vera með meiðandi athugasemdir á netinu, vera fíkinn í að standa í orrahríð og illindum við annað fólk eða að þurfa að skipta fólki í fylkingar sem eru annaðhvort fávitar eða snillingar. Slíkt er bara birtingarmynd óheilbrigðrar skammar og skortur á sjálfsþekkingu að mínu viti.“

Byltingar snúa gömlum hugmyndum á haus
Og Guðmundur segir umræðuna á Íslandi hættulega. „Hún er svo hryllilega svarthvít og fordæmandi. Fólk hikar ekki við að henda fram sleggjudómum án þess að hafa kynnt sér málavexti. Fólk hikar ekki við að setja fólk út af sakramentinu fyrir mistök og yfirsjónir og fyrir ákveðin brot á viðteknum óskráðum hegðunarvenjum á fólk sér jafnvel ekki viðreisnar von. Fólk sem á sér ekki heilbrigða sjálfsmynd og er uppfullt af óheilbrigðri skömm fær lánuð prinsipp héðan og þaðan og raðar sér í virðingarröð í samfélaginu út frá þessum prinsippum, og leyfir sér svo að fordæma þá sem ekki eru með sömu prinsipp. Þjóðfélagsumræðan markerast öll af svona Morfís hugmyndafræði sem er „annaðhvort ertu með eða á móti“ og fólk skipar sér í fylkingar, eins og fótboltabullur.

Við þurfum að komast upp úr þessu mynstri. Fyrir mér er þjóðfélagsumræðan í svona sirka tólf ára bekk, þar sem fólk er annaðhvort gott eða vont, fallegt eða ljótt, trúir annaðhvort á guð eða er trúleysingjar. Því miður. En ég hef trú á unga fólkinu og ég held að við séum að fara í gegnum mjög sársaukafulla tíma núna, sem eru algerlega nauðsynlegir, allar þessar byltingar eins og metoo, höfum hátt, útmeðða, sjúk ást og fleiri, hafa verið að opna á tabú og snúa á haus gömlum hugmyndum um sekt og sakleysi, rétt og rangt og svo framvegis. Ég er ekki endilega að blessa allt sem þessi átök hafa haft í för með sér og sumt af því hefur jafnvel alið á meiri flokkadráttum og fordæmingu, en ég er sannfærður um að ef að þjóðfélagsumræðan væri á hærra plani og til að mynda gerendur, eða meintir gerendur, væru ekki teknir af lífi í fjölmiðlum, heldur reynt að skilja þá og hvaðan þeir koma – þá væri bara mun auðveldara að taka stór skref fram á við.“

Viljum fjarlægja alla þröskulda
Guðmundur starfar með leikhópnum RaTaTam en umfjöllunarefni sýninga hans snúa mjög að þessum efnum. Eitt þeirra verka, SUSS, tók á heimilisofbeldi og segir Guðmundur frábært að finna umræðuna vera að breytast. „Heilbrigðiskerfið er að opnast fyrir heildrænum nálgunum. Allir eru sammála um mikilvægi forvarna. Kerfin eru farin að tala saman. Allir virðast sammála um að næsta stóra mál á dagskrá sé að snúa sér að gerendum í heimils- og kynferðisofbeldismálum og umbótum á dómskerfinu. Hið merkilega er að áfallasaga gerenda og þolenda, úr æsku, er oft afar keimlík. Fagfólk vill afskrýmslavæða gerendur og veita þeim athygli og hjálp. Samfélagið þarf að vera tilbúið í þessa afskrýmslavæðingu líka.

Næsta verkefni RaTaTam er núna um helgina. Við erum hluti af stóru Evrópuverkefni sem heitir Shaking the Walls, með leikhúsum frá Póllandi, Tékklandi, Írlandi og Englandi. Verkefnið snýst um að nota listina til að brjóta niður múra í samfélaginu. Við ætlum að bjóða fólki í leikhús, að sjá leiksýninguna SUSS á Nýja sviðinu í Borgarleikhúsinu, ókeypis, í samstarfi við fagaðila og grasrótarsamtök. Sýningin er unnin upp úr 200 klukkustundum af viðtölum við þolendur og gerendur í heimilisofbeldismálum. Tvær sýningar eru á ensku og tvær á íslensku. Umræður eru eftir allar sýningar með fagfólki. Ástæðan fyrir þessu er að við viljum fjarlægja alla þröskulda og fá það fólk sem mest þarf á því að halda að sjá svona sýningu til að koma. Og við viljum ekki að skortur á peningum, eða lítil íslenskukunnátta sé hindrun. Við þurfum að opna umræðuna um heimilisofbeldi í hvers konar mynd upp á gátt. Ef við náum að ala upp börn í meiri kærleika og minni skömm munum við sjá fram á mun betra samfélag í framtíðinni. Fyrir nú utan hvað áföll í æsku kosta samfélagið. Kostnaður heilbrigðis- og meðferðarkerfisins eða hvað þá örorkukerfisins, vegna fólks með ýmiss konar kvilla sem rekja má til sálrænna áfalla, er örugglega á við marga Landspítala.“

Athugasemdir eru á ábyrgð þeirra sem þær skrá. DV áskilur sér þó rétt til að eyða ummælum sem metin verða sem ærumeiðandi eða ósæmileg. Smelltu hér til að tilkynna óviðeigandi athugasemdir.

Fleiri fréttir

Mest lesið

Ekki missa af

Fókus
Fyrir 2 dögum

Söguleg, vandræðaleg og sprenghlægileg augnablik í bresku sjónvarpi

Söguleg, vandræðaleg og sprenghlægileg augnablik í bresku sjónvarpi
Fókus
Fyrir 3 dögum

Þetta er það sem hefur sundrað Íslendingum á netinu – „Byrjun á heimsendanum“ – Hvorum megin stendur þú?

Þetta er það sem hefur sundrað Íslendingum á netinu – „Byrjun á heimsendanum“ – Hvorum megin stendur þú?
Fókus
Fyrir 3 dögum

Vikan á Instagram: „Mamma mín tekur myndir, hún er mega góð í því líka“

Vikan á Instagram: „Mamma mín tekur myndir, hún er mega góð í því líka“
Fókus
Fyrir 4 dögum

10 ástæður fyrir því að Andrés Ingi er toppmaður

10 ástæður fyrir því að Andrés Ingi er toppmaður