Í dag fer fram þjóðaratkvæðagreiðsla um aðildarviðræður Íslands að Evrópusambandinu. Þetta er níunda þjóðaratkvæðagreiðslan sem fer fram á Íslandi, í tveimur þeirra var spurt um fleira en eitt mál í einu. Í tilefni atkvæðagreiðslunnar í dag er tilvalið að fara yfir fyrri þjóðaratkvæðagreiðslur.
1908 - Bann við innflutningi á áfengi
Fyrsta þjóðaratkvæðagreiðslan á Íslandi var haldin árið 1908, þá var spurt hvort það ætti að banna innflutning á áfengi á Íslandi. Var það fyrsta skrefið í átt að algjöru áfengisbanni sem var við lýði á tímabili snemma á 20. öldinni.
Þjóðaratkvæðagreiðslan fór fram samhliða þingkosningum og höfðu á þeim tíma einungis karlmenn atkvæðisrétt. Alls var þátttaka um 73% og voru niðurstöðurnar eftirfarandi: 60,1% voru með, 39,9% á móti.
1916 - Þegnskylduvinna
Alþingi samþykkti þingsályktunartillögu um að skora á ríkisstjórnina að láta fara fram atkvæðagreiðslu um það hvort að skylda ætti alla heilbrigða karlmenn á aldrinum 17-25 ára til þegnskylduvinnu í eitt skipti í allt að þrjá mánuði.
Þjóðaratkvæðagreiðsla fór fram árið 1916 og var þátttaka tæp 50%. Niðurstöðurnar voru afgerandi, 91,8% sögðu nei og 8,3% sögðu já.
1918 - Sambandslögin
Árið 1918 var þjóðaratkvæðagreiðsla haldin um sambandslög Íslands og Danmerkur, að frumkvæði Dana. Ísland varð þannig fullvalda en í konungssambandi við Danmörku auk þess sem þeir sáu um utanríkismálin.
Þátttaka var 43,8% en hafa skal í huga að á þessum tíma var Spánska veikin í gangi. Sambandslögin voru samþykkt þar sem 92,6% sögðu já og 7,4% sögðu nei.
1933 - Afnám banns við innflutningi á áfengi
Áfengisbannið gekk ekki alveg jafn vel og menn vildu, því ákvað Alþingi að halda aðra þjóðaratkvæðagreiðslu. Það hafði töluvert gengið á og snerist þessi atkvæðagreiðsla í raun um lokaatriði í áfengisbanninu, hvort það mætti flytja inn og selja sterk vín.
Kosningaþátttaka var 45,3%, alls vildu tæp 58% afnema bannið og 42,3% halda í bannið.
1944 - Stofnun lýðveldis og ný stjórnarskrá
Alþingi lýsti því yfir snemma árs 1944 að sambandslögin við Dani væru dottin úr gildi og var ákveðið að halda þjóðaratkvæðagreiðslu í maí um afnám sambandslaganna og nýja íslenska stjórnarskrá.
Kjörsókn var 98%. 99,5% voru samþykkir afnámi sambandslaganna og 98,3% nýrri stjórnarskrá. Eftir þessa atkvæðagreiðslu tók svo við langt hlé.
2010 - Icesave – Fyrsta þjóðaratkvæðagreiðsla
Næsta þjóðaratkvæðagreiðsla var ekki fyrr en í mars 2010 þegar þjóðin kaus um ábyrgð í Icesave málinu. Málið var samþykkt af Alþingi en forseti Íslands, sem þá var Ólafur Ragnar Grímsson, neitaði að staðfesta lögin og voru lögin því borin undir þjóðina. Á kjörseðlinum stóð:
„Lög nr. 1/2010 kveða á um breytingu á lögum nr. 96/2009, um heimild til handa fjármálaráðherra, fyrir hönd ríkissjóðs, til að ábyrgjast lán Tryggingarsjóðs innstæðueigenda og fjárfesta frá breska og hollenska ríkinu til að standa straum af greiðslum til innstæðueigenda hjá Landsbanka Íslands hf.
Alþingi samþykkti lög nr. 1/2010 en forseti synjaði þeim staðfestingar.
Eiga lög nr. 1/2010 að halda gildi?“
Kosningaþáttaka var 62,73%, 98,1% sögðu nei og 1,9% sögðu já.
2011 - Icesave – Önnur þjóðaratkvæðagreiðsla
Þjóðin kaus aftur í Icesave málinu í apríl 2011. Aftur var málið samþykkt á Alþingi og forsetinn neitaði að staðfesta þau. Á kjörseðlinum stóð:
„Lög nr. 13/2011 kveða á um heimild til handa fjármálaráðherra til að staðfesta samninga, sem áritaðir voru í London 8. desember 2010, um ábyrgð á endurgreiðslu Tryggingarsjóðs innstæðueigenda og fjárfesta til breska og hollenska ríkisins á kostnaði af greiðslu lágmarkstryggingar til innstæðueigenda í útibúum Landsbanka Íslands hf. í Bretlandi og Hollandi og greiðslu eftirstöðva og vaxta af þeim skuldbindingum.
Lögin voru samþykkt á Alþingi hinn 16. febrúar 2011 en forseti Íslands synjaði þeim staðfestingar.
Eiga lög nr. 13/2011 að halda gildi?“
Kosningaþáttaka var 75,33%, 59,77% sögðu nei og 40,23% sögðu já.
2012 - Stjórnlagaráð
Ríkisstjórn þess tíma lét ráðast í endurskoðunarferli á stjórnarskránni og í þjóðaratkvæðagreiðslu í október 2012 fengu kjósendur sex spurningar:
„Vilt þú að tillögur stjórnlagaráðs verði lagðar til grundvallar frumvarpi að nýrri stjórnarskrá?
Vilt þú að í nýrri stjórnarskrá verði náttúruauðlindir sem ekki eru í einkaeigu lýstar þjóðareign?
Vilt þú að í nýrri stjórnarskrá verði ákvæði um þjóðkirkju á Íslandi?
Vilt þú að í nýrri stjórnarskrá verði persónukjör í kosningum til Alþingis heimilað í meira mæli en nú er?
Vilt þú að í nýrri stjórnarskrá verði ákvæði um að atkvæði kjósenda alls staðar að af landinu vegi jafnt?
Vilt þú að í nýrri stjórnarskrá verði ákvæði um að tiltekið hlutfall kosningarbærra manna geti krafist þess að mál fari í þjóðaratkvæðagreiðslu?“
Kosningaþáttaka var 48,4%. Allar spurningarnar fengu já í meirihluta atkvæða, fyrsta spurningin um hvort tillögurnar eigi að verða til grundvallar að frumvarpi um nýja stjórnarskrá fékk brautargengi 64,2% kjósenda, 31,7% voru á móti því.
2026 - Aðildarviðræður við Evrópusambandið
Kosið er í dag, spurningin er:
„Á Ísland að hefja á ný aðildarviðræður við Evrópusambandið?“
