„Það hefur alltaf gustað um kynjafræðina. En þetta er kannski búið að vera sérstaklega hávært undanfarið og beinst þá einkum að hinseginfræðslu í grunnskólum og gegn trans fólki,“ segir Finnborg Salome Steinþórsdóttir, lektor við stjórnmálafræðideild Háskóla Íslands. Finnborg er gestur Þorsteins V. Einarsson í hlaðvarpinu Karlmennskan þar sem hún ræðir um kynjafræði.
Þorsteinn byrjaði á fullyrðingunni: „Kynjafræði er ekki alvöru vísindagrein.“
„Jú, hún er alvöru vísindagrein,“ segir Finnborg. „Hún byggir á vísindalegum aðferðum, empirískum gögnum og mjög gagnsærri og opinni umræðu um niðurstöðurnar,“ Kynjafræði sé þverfræðileg og kennd víða um heim. Hún hafi auk þess verið sérstök námsgrein við Háskóla Íslands í þrjá áratugi árið 2026.
Hafnar tali um „innrætingu“
Í almennri umræðu er oft talað um að kynjafræði sé í raun innræting á ákveðnum skoðunum, því hafnar Finnborg: „Ég myndi ekki taka undir það,“ segir hún. „Ég myndi segja að í kynjafræði, hvort sem það er í framhaldsskólum eða í háskólum eða hvar sem er, sé verið að kenna ákveðnar kenningar. Ólík kenningarleg sjónarhorn.“ Finnborg bendir á að þar rúmist allt frá marxískum kenningum yfir í frjálshyggju og femínískar kenningar – ekki ein lína, heldur breitt svið ólíkra sjónarhorna. Kenningarnar séu fyrst og fremst verkfæri, ekki boðskapur. „Kenningar eru bara svona ákveðin greiningartæki, greiningarrammi til þess að skilja samfélagið, hvernig samfélagið er skipulagt,“ útskýrir hún og líkir þeim við gleraugu sem fræðimenn setji upp til að greina gögn. Þar sé kynjafræðin ekkert einsdæmi: í hagfræði sé stuðst við kenningar Adams Smith og í félagsfræði við kenningar Durkheim og Weber.
Finnborgar segir kynjafræðikennslu ekki snúast um að mata nemendur á niðurstöðum, heldur um hið gagnstæða. „Nemendur eiga að nota kenningar kynjafræðinngar til þess að reyna að skilja samfélagið og safna gögnum til þess að reyna það og skilja það betur,“ segir hún.
Því miður halli á konur víða
Í þættinum spilar Þorsteinn brot úr ræðu Snorra Mássonar þar sem hann fjallar um kynjafræði og segir að þar sé konum kennt að þær séu eilíflega fórnarlömb. Finnborg bregst við og útskýrir: „Kynjafræði er ekki sjálfshjálparfræði, í fyrsta lagi,“ Finnborg segir jafnframt að greinin fjalli um kynjuð valdatengsl og að empírískar rannsóknir sýni einfaldlega að „því miður, er staðan þannig að það hallar víða á konur.“ Að greina þá stöðu sé ekki það sama og að gera konur að fórnarlömbum, þvert á móti. „Við myndum nú ekki segja að við værum að segja að konur væru fórnarlömb. Ég held að þessi þekking sé mikilvæg til þess að skilja samfélagið og brjóta upp kynjakerfið.“
Finnborg telur enga tilviljun að kynjafræðin verði fyrir aðkasti og það úr valstöðum. „Við erum að rannsaka völd, það er verið að rannsaka ójöfnuð, það er verið að rannsaka jaðarsetningu,“ segir hún og bendir á að víða um heim hafi svokölluðum anti-gender hreyfingum vaxið fiskur um hrygg. Finnborg segist vera bjartsýn þrátt fyrir bakslag og orðræðu sem vegi að réttindum jaðarsettra hópa. „Við sjáum bara gífurlega mikla samstöðu með hinsegin samfélaginu. Við sjáum líka mikla samstöðu frá til dæmis Þjóðkirkjunni á Íslandi, sem er ólíkt til dæmis í öðrum löndum.“
