Nanna Margrét Gunnlaugsdóttir, þingmaður Miðflokksins, spurði í ræðu á Alþingi í dag hvort Íslendingar þyrftu „að beygja sig undir herskyldu Evrópusambandsins” ef Ísland gengur þar inn. Spurningin er sett í þeim tóni að svarið sé augljóst. Það er það líka — en í hina áttina en hún gefur í skyn.
Það er engin herskylda í Evrópusambandinu. Það er engin lagaheimild í sáttmálum sambandsins til að setja hana á neitt aðildarríki. Og það er engin tillaga á borði Framkvæmdastjórnar, ráðsins eða Evrópuþingsins um að breyta því. Þetta er ekki skoðun mín; þetta stendur svart á hvítu í 4. grein sáttmála Evrópusambandsins um starfshætti (TEU): „þjóðaröryggi er á ábyrgð hvers aðildarríkis eingöngu.“ Evrópuþingið sjálft gaf út rannsóknarskýrslu í október 2025 — Conscription as an element in European Union preparedness — þar sem niðurstaðan er orðuð svona: „herskylda er á forræði hvers ríkis og snertir kjarna fullveldis.“
Af 27 ESB-ríkjum hafa níu herskyldu í dag: Austurríki, Kýpur, Danmörk, Eistland, Finnland, Grikkland, Lettland, Litáen og Svíþjóð. Hin átján hafa það ekki. Hvert ríki fyrir sig hefur ákveðið þetta út frá eigin sögu, landfræðilegri stöðu og pólitísku ákvarðanatöku. Þýskaland — stærsta ríki sambandsins — afnam herskyldu árið 2011 og var án hennar í fjórtán ár, áfram sem fullgilt ESB-ríki, þar til þýska ríkisstjórnin tók sjálf upp umræðu um endurupptöku 2024. Það var ekki Brussel sem þrýsti á; það var þýska þingið.
Frakkland hefur ekki herskyldu. Holland hefur hana ekki. Belgía, Lúxemborg, Írland, Spánn, Portúgal, Ítalía, Tékkland, Slóvakía, Ungverjaland, Pólland, Rúmenía, Búlgaría, Slóvenía, Króatía, Malta — ekki ein einasta þeirra. Hefði ESB getað skyldað þessi ríki í herskyldu hefði það verið gert fyrir löngu. Það er einfaldlega ekki innan ramma sambandsins að gera það.
Mest sem til er innan ESB á þessu sviði er 42. grein sáttmálans, sjöunda málsgrein — gagnkvæma varnarákvæðið. Það segir að ef aðildarríki verður fyrir hervirku árás skuli önnur ríki veita því „aðstoð og stuðning með öllum þeim leiðum sem þau hafa yfir að ráða.“ Það er sambærilegt 5. grein NATO og á einmitt að virka eins og hún. En það segir ekkert um hver tegund aðstoðar er — hvort hún sé hernaðarleg, fjárhagsleg, dyplomatísk, eða annars konar. Niinistö-skýrslan, sem fyrrum Finnlandsforseti vann fyrir Framkvæmdastjórnina í október 2024, viðurkennir orðrétt að ákvæðið hafi verið „viljandi haldið loðnu til að taka tillit til hlutlausra ríkja og ríkja utan hernaðarbandalaga” — sem eru Finnland (þangað til það gekk í NATO 2023), Svíþjóð (sömuleiðis 2024), Írland, Austurríki og Malta.
Og hvað voru þessi „hlutlausu“ ríki að gera innan ESB öll þessi ár? Þau voru fullgildir aðilar að innri markaðnum, fjórfrelsinu, sameiginlegu landbúnaðarstefnunni og evrunni — án þess að senda einn einasta hermann í gegnum ESB-skuldbindingu. Vegna þess að það er ekki krafa sambandsins.
Ég er ekki að segja að ekkert sé að breytast. Eftir innrás Rússlands í Úkraínu hefur ESB sett fram ReArm Europe-áætlun og 800 milljarða evru ramma fyrir varnarútgjöld aðildarríkja, og Niinistö-skýrslan leggur til samræmingu vöruframleiðslu og innkaupa. En öll þessi vinna fer fram á forsendum aðildarríkjanna sjálfra. Ákvarðanir um sameiginlega framleiðslu krefjast einróma samþykkis ráðsins. Niinistö leggur til „skipulagðar samskipti milli aðildarríkja til að bera saman þjónustulíkön” — semsagt að ríki læri af hvort öðru — ekki að Brussel setji þjónustu eða herskyldu á þau. Þessi greinarmunur er allt sem skiptir máli í þessu samhengi.
Það er rétt að benda á að Ísland er sérstök tilfella. Við höfum engan her, enga herskyldu og 154 milljarða króna varnarmálasamning við Bandaríkin í gegnum NATO. Innan ESB væri Ísland eitt af 18 ríkjum án herskyldu — eins og Írland, sem hefur líka enga herskyldu, engan eiginlegan her í hefðbundnum skilningi, og er fullgildur ESB-aðili síðan 1973.
Hvað myndi breytast? Ísland myndi þurfa að taka þátt í 42. greinar samvinnu — en það getur þýtt hvað sem ríkisstjórn Íslands kýs að það þýði. Það gæti verið borgaraleg vörn, netvarnir, fjarskiptaöryggi, hafrétti, heimskautasvæðisvöktun. Þetta eru svið þar sem Ísland hefur þegar mikið fram að færa. Ekkert af þessu krefst þess að senda 18 ára Íslendinga í herbúðir.
Spurningin sem Nanna Margrét varpaði fram á þingi í dag mun lifa áfram á samfélagsmiðlum sem fullyrðing — það er einmitt það sem retórísk spurning er hönnuð til að gera. Þrír mánuðir eru til þjóðaratkvæðagreiðslunnar 29. ágúst og atkvæðin verða ekki greidd út frá Lissabon-sáttmálanum heldur út frá því sem fólk telur að hann segi.
Það er ekki popúlismi að vera á móti ESB-aðild. Það eru gildar röksemdir til staðar — sjávarútvegsstefnan, fullveldi yfir tollum, áhrif á krónuna. Allar slíkar umræður þola dagsljós. En að spyrja hvort við „beygjum okkur undir herskyldu“ sem er ekki til, hefur aldrei verið til, og getur ekki orðið til án sáttmálabreytingar sem krefst einróma samþykkis allra 27 ríkja, er ekki rökstuðningur. Það er hræðsluáróður.
Ef Miðflokkurinn telur að ESB-aðild sé röng, eiga þeir betri rök en þetta. Þeir ættu að nota þau.
Halldór Jörgen Olesen er ritstjóri Verðbólguvaktarinnar (verdbolga.net). Full staðreyndaskoðun á fullyrðingu Nönnu Margrétar, með beinum tilvitnunum í 4. og 42. grein sáttmála ESB, EPRS-rannsóknarskýrsluna „Conscription as an element in European Union preparedness” (PE 769541, október 2025) og Niinistö-skýrsluna „Safer Together” (október 2024), er aðgengileg á verdbolga.net/frettir.
