Vilhelm Jónsson skrifar:
Hvað gerir fjölskylda þegar skuldirnar vaxa, þakið lekur og nauðsynlegar viðgerðir bíða?
Hún forgangsraðar.
Hvað gera íslensk stjórnvöld?
Þau ráðast í byggingu nýrrar þjóðarhallar.
Á sama tíma bíða sjúklingar eftir nauðsynlegri heilbrigðisþjónustu. Þjóðvegir landsins þarfnast viðhalds og öryggisúrbóta. Aðrir innviðir láta á sjá, heimilin glíma við háa vexti og skuldir hins opinbera þrengja að svigrúmi til framkvæmda.
Samt var í september undirritaður samningur um nýja Þjóðarhöll í Laugardal.
Verðmiðinn er 16,8 milljarðar króna. Vísitölubundinn.
Og þar með er ekki öll sagan sögð.
Hvað á að ganga fyrir?
Íþróttafólk á skilið góða aðstöðu. Um það þarf ekki að deila.
En það er munur á því sem er æskilegt og því sem er brýnt.
Samningurinn um Þjóðarhöllina nær bæði til hönnunar og byggingar. Það er þekkt fyrirkomulag í mannvirkjagerð. En þegar fullnaðarhönnun er ekki lokið er ástæða til að spyrja hversu traustur verðmiðinn sé.
Hvað er innifalið í samningsverðinu? Hver greiðir fyrir breytingar sem kunna að verða á hönnuninni? Hvað mun höllin kosta fullbúin?
Og hvað kostar að reka hana?
Árið 2023 var árlegur rekstrarkostnaður áætlaður um 300 milljónir króna. Sú tala er orðin gömul.
Ríkið og Reykjavíkurborg geta skipt kostnaðinum á milli sín.
En skattgreiðandinn borgar báða hlutana.
Borgin tekur á vandanum
Ný borgarstjórn Reykjavíkur hefur gripið til umfangsmikilla aðhaldsaðgerða.
Í október var tilkynnt um uppsagnir 50 starfsmanna og fækkun 74 stöðugilda. Þar með hafði verið ákveðið að fækka samtals um 130 stöðugildi í þremur áföngum frá því nýr meirihluti tók við í júní.
Áætlaður árlegur sparnaður er 2,3 milljarðar króna.
Þetta eru erfiðar ákvarðanir. En þegar fjárhagurinn er kominn í óefni þarf einhver að taka á vandanum.
Tölurnar sýna hvers vegna aðhalds er þörf.
Á fyrri helmingi ársins hafði verið gert ráð fyrir 6,7 milljarða króna afgangi hjá samstæðu Reykjavíkurborgar.
Niðurstaðan varð hins vegar 5,5 milljarða króna halli.
Borgin fór því ekki aðeins á mis við áætlaðan afgang, heldur endaði reksturinn í verulegum mínus.
Afkoman var 12,2 milljörðum króna verri en áætlað hafði verið. Á hálfu ári.
Halli borgarsjóðs sjálfs var 3,2 milljarðar króna.
Núverandi borgarstjórn hefur tekið við erfiðu verkefni og ákveðið að bregðast við því. Það er ekki hún sem tók allar þær ákvarðanir sem leiddu til stöðunnar.
En þegar borg þarf að fækka störfum og draga úr útgjöldum verður enn áleitnara að spyrja hvers vegna ríki og borg töldu rétt að skuldbinda skattgreiðendur til nýrrar milljarðaframkvæmdar.
Sleggjan og stóra núllið
Ríkisstjórnin hefur talað um sleggju gegn verðbólgunni og kynnt hallalaus fjárlög með stóru núlli.
Það er sjálfsagt að vilja ná tökum á ríkisfjármálunum.
En þjóðin þarf meira en stór orð og fallegar kynningarglærur.
Sleggja í ræðustól lagar ekki hættulegan þjóðveg. Og stórt núll styttir engan biðlista.
Áætluð vaxtagjöld ríkissjóðs árið 2027 nema 155 milljörðum króna.
Það jafngildir um 425 milljónum króna á dag. Á hverjum einasta degi.
Þetta er kostnaðurinn við skuldsetninguna. Fjármunir sem ekki verða nýttir í heilbrigðisþjónustu, vegakerfið eða aðra innviði.
Skuldir ríkisins hverfa ekki við það að ráðamenn skipta um slagorð. Þær kalla áfram á vexti og afborganir sem þrengja að svigrúmi næstu ára.
Á þá að halda áfram að bæta við stórum fjárskuldbindingum og láta heilbrigðiskerfið og vegakerfið bíða?
Við Hringbraut hefur uppbygging nýs Landspítala staðið árum saman. Sú framkvæmd minnir okkur á hversu langan tíma getur tekið að koma nauðsynlegum mannvirkjum í notkun.
Það er ekki nóg að hefja nýjar framkvæmdir.
Stjórnvöld verða líka að geta lokið þeim sem þjóðin hefur mesta þörf fyrir.
Þjóðvegirnir bíða ekki
Víða á þjóðvegum landsins eru vegir mjóir og hlykkjóttir. Bílar mætast á miklum hraða án þess að miðdeilir skilji að akstursstefnur.
Á stórum hluta vegakerfisins er slíkur aðskilnaður undantekning fremur en regla.
Þar við bætast slitnir vegir og djúp hjólför sem fyllast af vatni. Við slíkar aðstæður getur bíll misst veggrip og ökumaður stjórn á honum.
Þegar bílar úr gagnstæðum áttum rekast saman geta afleiðingarnar orðið skelfilegar.
Íslendingar aka þessa vegi daglega. Erlendir ferðamenn gera það líka, margir óvanir mjóum vegum, blindhæðum og aðstæðum sem geta breyst á augabragði.
Við getum ekki ætlast til að allir erlendir gestir þekki íslenska vegi jafnvel og heimamenn.
Við getum hins vegar gert vegina öruggari.
En hvað gerist þegar slysið er orðið?
Enn hefur ekki verið komið á fastri starfsstöð björgunarþyrlu á Akureyri. Slík viðvera gæti stytt viðbragðstíma verulega á Norður- og Austurlandi.
Til þess þarf fjármagn, áhafnir og búnað.
Þegar mannslíf er í húfi geta mínútur skipt sköpum.
Hvers vegna er ekki ráðist í þjóðarátak til að lagfæra hættulegustu vegarkafla landsins og efla björgunarviðbrögð utan höfuðborgarsvæðisins?
Hvað mætti gera fyrir hluta þess fjár sem nú er bundið í nýja þjóðarhöll?
Öryggisúrbætur geta fækkað slysum — og heimsóknum í kirkjugarða.
Reikningurinn á það til að hækka
Við þekkjum dæmi um opinberar stórframkvæmdir þar sem kostnaðaráætlanir hækka verulega áður en verki lýkur.
Nýja fangelsið að Stóra-Hrauni er nýlegt dæmi. Þar hefur áætlaður kostnaður hækkað úr um 18 milljörðum króna í um 30 milljarða. Framkvæmdin hefur vakið umræður um kostnaðinn.
Það sannar ekki að Þjóðarhöllin fari fram úr áætlun.
En það er full ástæða til að krefjast þess að allur reikningurinn liggi fyrir.
Byggingarkostnaðurinn, annar framkvæmdakostnaður, reksturinn og skuldbindingar ríkis og borgar.
Ekki aðeins talan sem stendur á einum verksamningi.
Það sem ekki verður aftur tekið
Samningurinn um Þjóðarhöllina hefur þegar verið undirritaður. Það kann að kosta að fresta framkvæmdinni eða breyta henni.
En undirskriftin breytir ekki því að stjórnvöld bera ábyrgð á forgangsröðuninni.
Það er auðvelt að taka myndir af glæsilegri byggingu, fullum áhorfendapöllum og ráðamönnum sem klippa á borða.
Það er erfiðara að sýna á ljósmynd slysið sem varð aldrei vegna þess að hættulegur vegarkafli var lagfærður í tæka tíð.
Eða sjúklinginn sem fékk hjálp áður en heilsan versnaði.
Þar liggur munurinn á því sem vekur athygli og því sem skiptir mestu máli.
Ég er ekki á móti íþróttum. Ég er ekki á móti því að þjóðin eignist einhvern tíma nýja þjóðarhöll.
En við núverandi aðstæður eru önnur verkefni brýnni.
Það má fresta vígslu íþróttahallar.
Það er ekki hægt að fresta mannslífi.