Alþjóðahugverkastofnunin (WIPO) birti nýsköpunarvísitölu ársins 29. september. Ísland er í 26. sæti, niður úr 24. í fyrra, og neðst Norðurlandanna: Svíþjóð í öðru sæti, Finnland í áttunda, Danmörk í níunda, Noregur í tuttugasta og fyrsta. Árið 2021 vorum við í 17. sæti. Hugverkastofa rifjar upp að árið 2010 var Ísland í fyrsta sæti þessa lista og 2016 í því þrettánda. Aðferðafræðin hefur breyst á leiðinni, en stefnan er ekki umdeilanleg. Við höfum verið á leiðinni niður í sextán ár.
Talan sem segir mest er samt önnur. Fyrir aðföng nýsköpunar, innviði, fjármagn, menntun og stofnanir, erum við í 21. sæti. Fyrir afraksturinn, ný fyrirtæki, hugverk, hátækni og útflutning, erum við í 33. sæti. Við eigum hráefnið. Við uppskerum ekki.
Önnur viðvörunin kom í júní
Þetta er ekki eini listinn. Í júní birti IMD viðskiptaháskólinn í Sviss samkeppnishæfnilista ársins. Ísland féll úr 15. sæti í það 22. af 70 ríkjum, lægsta staða síðan 2017, og lækkaði í öllum fjórum meginþáttum. Mest í efnahagslegri frammistöðu, úr 52. sæti í 61., og í vinnumarkaði, úr 20. sæti í 48. Hin Norðurlöndin lækkuðu líka, Finnland um fimm sæti og Noregur um sex, svo þetta er ekki bara okkar vandi. En fallið okkar var stærst.
Tveir ólíkir listar, fjórir mánuðir, sama átt. Það er viðvörun sem á að taka alvarlega, og ég held að við séum að lesa hana of þröngt.
Framleiðnin er lykillinn
OECD hefur bent á sama undirliggjandi vanda frá þriðja sjónarhorninu. Í skýrslu sinni um Ísland í fyrra segir stofnunin að framleiðnivöxtur hafi misst dampinn síðasta áratuginn, sérstaklega í innlendum vöru og þjónustugreinum, þar sem strangt regluverk og aðgangshindranir verji fyrirtæki með litla framleiðni fyrir samkeppni. OECD hefur sagt frá 2019 að laun hækki hraðar en framleiðni og að það veiki samkeppnisstöðuna.
Launin þurfa ekki að vera vandamálið. Há laun eru frábær ef fyrirtækin skapa verðmæti á móti. Vandinn verður þegar kostnaðurinn hækkar hraðar en verðmætasköpunin. Hann verður ekki lagaður með því að halda aftur af launum einum saman; það þarf að auka framleiðnina þannig að háu launin verði sjálfbær.
Átta prósent vextir eru afleiðing jafnt sem orsök
Seðlabankinn hækkaði meginvexti í átta prósent 19. ágúst og verðbólgan hefur verið um og yfir fimm prósent allt árið. Fyrir vaxtarfyrirtæki er þetta ekki smáatriði. Nýsköpun er að fjárfesta í dag í tekjum sem koma kannski eftir þrjú, fimm eða tíu ár. Þegar fjármagnið kostar þetta verður erfiðara að fjármagna rannsóknir, vöruþróun, vélar, gagnaver og vöxt á erlendum mörkuðum.
En við megum ekki snúa orsökinni við. Vextirnir eru líka viðbrögð við verðbólgu, og það er ekki nóg að segja: lækkum þá. Spurningin er hvernig við byggjum hagkerfi sem getur búið við lægri verðbólgu og meiri framleiðnivöxt, og þar með lægri vexti til frambúðar. Ég skrifaði um þann hluta hér í DV í september. Hér vil ég horfa á hinn.
Hraði, fyrirsjáanleiki, skýrar leikreglur
OECD segir að hindranir fyrir ný fyrirtæki hafi lengi verið háar á Íslandi og að erlend fjárfesting sé lítil í samanburði við flest OECD ríki vegna regluhindrana. IMD setur okkur nálægt botni á þeim mælikvarða. Fyrir 400 þúsund manna hagkerfi er það alvarlegt, ekki vegna peninganna einna heldur vegna þess að erlend fjárfesting færir með sér tengsl, þekkingu og markaði. Næsta kynslóð atvinnulífsins verður ekki byggð eingöngu með innlendu fjármagni og innlendri þekkingu.
Markmiðið er samt ekki sem fæstar reglur. Markmiðið er hraði, fyrirsjáanleiki og skýrar leikreglur sem fyrirtæki geta treyst.
Stóra spurningin
Heimurinn er að ganga inn í tæknibreytingar á við rafvæðingu: gervigreind, róbótík, líftækni, sjálfvirkni, ný orkukerfi og margföldun reikniafls (compute). Þarna ætti Ísland að standa sterkt. WIPO setur okkur í fyrsta sæti í heiminum í lágkolefnisorku. Við eigum stafræna innviði, menntað samfélag og legu milli Evrópu og Ameríku.
Samt lækkum við á báðum listum. Það er mótsögn sem þarf að skýra, og WIPO skýrir hana að hluta: við erum betri í að safna aðföngum nýsköpunar en að breyta þeim í afrakstur.
Við höfum gert þetta áður. Við breyttum fallvötnum og jarðvarma í orkufrekan iðnað. Við byggðum sjávarútveg sem varð einn sá tæknivæddasti í heimi. Við byggðum ferðaþjónustu á áratug. Næsta skref er að breyta hluta af orkunni, hugvitinu og fjármagninu í reikniafl, gervigreind, sjálfvirkni og þekkingariðnað. Það verður ekki gert með einni ríkisstjórnaráætlun eða einum sjóði. Það krefst langtímasýnar á orku, menntun, rannsóknir, fjármagn, gagnainnviði, erlent sérfræðifólk og aðgang nýrra fyrirtækja að mörkuðum.
Ekki bara spurning um stærð ríkisins
Viðbrögðin við þessum listum mega ekki festast í gömlu skotgröfunum um stórt eða lítið ríki. Viðskiptaráð kallar eftir aðhaldi, einfaldara regluverki og greiðari leið fyrir erlenda fjárfestingu, og það er allt rétt. En listarnir mæla ekki hversu stórt ríkið á að vera. Þeir mæla hvort við breytum því sem við eigum í eitthvað nýtt.
Þess vegna er spurningin stærri: hvar ætlar Ísland að skapa verðmætin næstu tuttugu árin? OECD bendir á að hagkerfið sé enn mjög háð náttúruauðlindum og að fjölbreytni sé lykill að langtímavexti.
Fallið úr 15. sæti í 22. er ekki hrun. Ísland er áfram ríkt land með marga styrkleika. En tveir listar á fjórum mánuðum segja sömu sögu, og hún er þessi: við erum að verja hagkerfið sem við eigum á meðan aðrir byggja það sem þeir ætla að eiga. Ný iðnbylting bíður ekki eftir því að við klárum umræðuna.
Höfundur er stofnandi Alvitur.is og starfar að þróun og stefnumótun á sviði gervigreindar.
